Nieuw-Jeruzalemkerk
‘En de zee was niet meer’
Een kerk met een boodschap, gebouwd op de bodem van de voormalige Zuiderzee.
Aan het Cornelis Dirkszplein in Emmeloord staat de Nieuw-Jeruzalemkerk. Het kerkgebouw kwam in 1954-1955 tot stand naar een ontwerp van architect Willem Hyazinth Verschoor. De kerk is niet alleen een markant bouwwerk uit de begintijd van Emmeloord, maar vertelt ook het verhaal van een snel groeiende gereformeerde gemeenschap die in de jonge Noordoostpolder haar eigen plaats moest vinden.
Boven de ingang staat de veelzeggende Bijbeltekst: ‘En de zee was niet meer’. De woorden verwijzen naar Openbaring 21:1 en vormen tegelijkertijd een symbolische verwijzing naar het nieuwe land dat op de voormalige Zuiderzee was ontstaan.
Van noodkerk naar een permanent kerkgebouw
Op 30 oktober 1945 werd in Emmeloord een Gereformeerde Kerk gesticht. De eerste kerkdiensten vonden plaats in het gebouw van de Hervormde Gemeente. Al snel groeide de gemeenschap en werd een eigen kerkgebouw noodzakelijk.
In 1948 betrokken de gereformeerden een houten noodkerk aan de Abelenlaan, op de hoek met de Meidoornstraat. Een jaar later kreeg het gebouw een harmonium, voorzien van een windmotor, waarmee de gemeentezang werd begeleid.
De groei van het aantal kerkleden maakte echter duidelijk dat de noodkerk niet voor lange tijd zou voldoen. Bovendien bestond de mogelijkheid dat het gebouw elders in de polder nodig zou zijn. Ook vanuit de overheid werd aangedrongen op voortgang: uitstel van de definitieve kerkbouw kon gevolgen hebben voor de beschikbare subsidie.
Op 19 september 1951 stelde de kerkeraad een bouwcommissie in. Deze kreeg de opdracht de plannen voor een nieuw kerkgebouw met bijbehorende voorzieningen voor te bereiden. De commissie bezocht verschillende kerken om inspiratie op te doen en kwam uiteindelijk uit bij architect ir. Willem H. Verschoor uit Den Haag.
Het moest een ruime kerk worden, berekend op verdere groei. De plannen voorzagen in ongeveer duizend zitplaatsen en een onderbouw met zalen voor kerkelijke bijeenkomsten en andere activiteiten. Daarmee kreeg het gebouw niet alleen een religieuze, maar ook een belangrijke sociale functie.
Een ambitieus ontwerp
Verschoor ontwierp een kerk waarin traditionele en moderne architectuur elkaar ontmoeten. De combinatie van beide richtingen wordt ook wel de shake-handsstijl genoemd. Het ontwerp verenigt de herkenbare monumentaliteit van een traditioneel kerkgebouw met een meer eigentijdse, zakelijke vormgeving.
De kerk werd opgetrokken uit gewapend beton en gele baksteen. Het brede gebouw heeft een vrijwel rechthoekige plattegrond en wordt afgedekt door een flauw hellend zadeldak. De gevels zijn uitgevoerd in een onregelmatig metselverband, waardoor het metselwerk een levendig karakter krijgt.
De hoofdentree bevindt zich aan de noordzijde. Een brede trap met bordes leidt naar de ingang, die wordt benadrukt door grote zuilen en een luifel. De hoge vensters van de kerkzaal geven de zijgevels een duidelijk ritme.
Het gebouw heeft door zijn omvang en brede dak een stevig, horizontaal karakter. De 32 meter hoge toren vormt daar een tegenwicht voor. Deze rijst gedeeltelijk uit het gebouw op en heeft een vierkante vorm met openingen aan de bovenzijde. Een luidklok en een verlicht kruis waren aanvankelijk wel gewenst, maar bleken financieel niet haalbaar.
Bouwen op een betonnen plaat
In het voorjaar van 1954 werd de bouw gegund aan aannemersbedrijf H. Moes uit Kampen. De kerk en de zijvleugel werden afzonderlijk aanbesteed.
De bouw verliep niet zonder tegenvallers. Aanvankelijk was men ervan uitgegaan dat de kerk op heipalen zou worden gefundeerd. Proefboringen en heiwerkzaamheden leverden echter onvoldoende resultaat op. Uiteindelijk werd gekozen voor een zware betonnen vloerplaat waarop het gebouw kon rusten.
De bodem in dit gedeelte van Emmeloord bleek daarvoor geschikt. Ook andere gebouwen in de omgeving zijn op een dergelijke plaat gefundeerd.
De gewijzigde funderingswijze bracht extra kosten met zich mee. Daarnaast viel de elektrische verwarming duurder uit dan verwacht en kwamen de financiële bijdragen van gemeenteleden minder vlot binnen dan gehoopt.
De oorspronkelijke begroting bedroeg ongeveer ƒ 450.000,-. Uiteindelijk liep het bedrag op tot ƒ 562.000,-, ruim een ton boven de raming. Een aanzienlijk deel van de bouwkosten werd door de overheid gesubsidieerd.
‘En de zee was niet meer’
Bij het ontwerp van de kerk hoorde ook een passende tekst boven de ingang. In mei 1954 vroeg architect Verschoor de kerkeraad om een Bijbelse spreuk. De gemeenteleden mochten suggesties indienen.
De keuze viel op de woorden uit Openbaring 21:1: ‘En de zee was niet meer’. De tekst werd voorgesteld door ds. Bos, die tevens de naam Nieuw-Jeruzalemkerk aandroeg.
De betekenis van de spreuk was tweeledig. Op deze plek had ooit de Zuiderzee gelegen, die later door de aanleg van de Noordoostpolder plaatsmaakte voor nieuw land. Maar de Bijbeltekst verwijst ook naar een toekomst waarin bedreiging, angst en verdriet plaatsmaken voor vrede en harmonie.
De naam Nieuw-Jeruzalemkerk sluit daarop aan. In Openbaring wordt het nieuwe Jeruzalem beschreven als een stad die uit de hemel neerdaalt. Voor de gereformeerde gemeenschap vormde deze naam een verwijzing naar het geloof en naar de hoop op een betere toekomst.
De uitleg van de tekst was overigens niet voor iedereen dezelfde. Vooral onder de Urker bevolking bestond weerstand tegen de gedachte dat de zee als iets kwaads moest worden beschouwd en door de mens was overwonnen. De voormalige Zuiderzee had immers ook een belangrijke plaats in het leven en de geschiedenis van de vissersgemeenschap.
Een bijzonder detail is dat na de Watersnoodramp van 1953 veel Zeeuwen zich in de Noordoostpolder vestigden. Voor hen kon de tekst boven de kerkdeur een extra betekenis hebben.
Eerste schets 1954
De grote dag: oktober 1955
Op zondag 23 oktober 1955 kwamen de gereformeerden uit Emmeloord en omgeving voor het laatst bijeen in de houten noodkerk aan de Abelenlaan.
Drie dagen later, op woensdag 26 oktober, werd de nieuwe Nieuw-Jeruzalemkerk in gebruik genomen. Dat gebeurde tijdens een bijeenkomst met genodigden, onder wie landdrost ir. A.P. Minderhoud, vertegenwoordigers van de kerkelijke organisaties en architect Verschoor.
De architect lichtte zijn ontwerp toe. Hij had bij de inrichting van de kerkzaal gezocht naar een ruimte waarin bezoekers zich niet verloren zouden voelen. De kolommen langs de zijwanden verdelen de grote ruimte visueel in kleinere gedeelten en zorgen voor een herkenbare menselijke maat.
De kerkzaal bood plaats aan ongeveer 800 bezoekers. Boven de entree bevindt zich een galerij met ruimte voor nog eens circa 200 personen.
Ook de bouwvakkers werden bij de ingebruikneming betrokken. Als dank voor hun werk ontvingen zij van de kerkeraad en de bouwcommissie een Bijbeltje.
De houten noodkerk werd in 1956 afgebroken en in Creil opnieuw opgebouwd.
Het orgel: een instrument met een eigen geschiedenis
Het harmonium uit de noodkerk was niet geschikt voor de grote kerkzaal. Daarom werd orgelbouwer Willem van Leeuwen Gzn. uit Leiderdorp gevraagd een nieuw instrument te vervaardigen.
Het orgel werd in 1955 gebouwd en beschikte over twee manualen en een pedaal. De twintig registers waren verdeeld over het hoofdwerk, rugwerk en pedaal. Het instrument telde 1.648 pijpen en was ontworpen voor een rijke, veelzijdige klank.
De orgelkast werd vervaardigd uit verschillende houtsoorten, waaronder Afzelia-mahonie. Het orgel was bij de ingebruikneming van de kerk al geplaatst, maar nog niet volledig bespeelbaar. Op 2 maart 1956 vond het eerste concert plaats, nadat het instrument was goedgekeurd en overgedragen aan de gereformeerde kerk.
In 1982 werd het orgel gerestaureerd door Kaat & Tijhuis uit Kampen. Daarbij werd het oorspronkelijke VEKA-systeem vervangen door een conventionele constructie met slepen. Ook werd de klank aangepast. In 2008 volgde een schoonmaakbeurt, waarbij de pedaalindeling enigszins werd gewijzigd.
Aanpassingen en verbeteringen
Hoewel de kerk een indrukwekkend gebouw was, kwamen in de loop der jaren verschillende praktische tekortkomingen aan het licht.
De elektrische verwarming bleek onvoldoende en bovendien kostbaar in gebruik. In 1961 werd daarom een aanvullende centrale verwarming met waterradiatoren aangebracht.
Ook de verstaanbaarheid van de predikanten leidde tot discussie. Na klachten van kerkgangers werd in 1961 alsnog een geluidsinstallatie geplaatst.
De toegankelijkheid vormde een ander aandachtspunt. De hoge trap bij de hoofdingang was voor oudere bezoekers moeilijk te beklimmen. Een verzoek om een extra leuning werd aanvankelijk om esthetische redenen afgewezen. Uiteindelijk kwam deze er toch.
Het ontbreken van een lift werd eveneens steeds problematischer. Pas in 1976 werd een lift gerealiseerd, zodat ook bezoekers die slecht ter been waren gemakkelijker toegang kregen tot het gebouw.
Renovatie in 1992
Aan het einde van de jaren tachtig bleek een ingrijpende renovatie noodzakelijk. Er was sprake van betonrot, beschadigde banken, verouderde elektrische leidingen en een plafond dat op verschillende plaatsen losraakte. Ook de vloeren, de entree en de garderobe waren aan vernieuwing toe.
Van mei tot september 1992 werd het kerkgebouw grondig opgeknapt. Tijdens de werkzaamheden stelde de rooms-katholieke Sint-Michaëlkerk haar deuren open voor de gereformeerde gemeente.
De renovatie kostte ruim ƒ 700.000,-. Een groot deel van het benodigde bedrag werd door de gemeenteleden bijeengebracht. Met een succesvolle inzamelingsactie, een bazar en een rommelmarkt werd een belangrijk deel van de kosten gedekt.
Na afloop was de kerkzaal niet alleen technisch verbeterd, maar ook aangenamer geworden. Het nieuwe akoestische plafond zorgde voor een betere klank en het gebouw kon weer jarenlang worden gebruikt.
Van gereformeerde kerk naar multifunctioneel centrum
In juni 2006 werd de Nieuw-Jeruzalemkerk onderdeel van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). De veranderende behoeften van de geloofsgemeenschap leidden enkele jaren later tot een nieuwe verbouwing.
In 2011 werd het kerkgebouw aangepast tot een multifunctioneel centrum. Het ontwerp was afkomstig van architectenbureau Brink en Fleer uit Dronten.
De traditionele banken maakten plaats voor stoelen en de kansel werd verplaatsbaar. Ook werd vloerverwarming aangebracht en kwam er meer ruimte voor jongeren en andere activiteiten. De inrichting kreeg een lichtere, eigentijdse uitstraling.
De verbouwing kostte ongeveer € 900.000,-. Een deel daarvan werd gefinancierd met subsidies, waaronder een Europese bijdrage voor plattelandsontwikkeling. Naast de professionele bouwers leverden vrijwilligers een grote bijdrage: gezamenlijk besteedden zij ongeveer 6.000 uur aan werkzaamheden.
Op 24 september 2011 werd het vernieuwde gebouw officieel heropend.
De Nieuw-Jeruzalemkerk is daarmee meer dan een kerkgebouw uit de eerste jaren van Emmeloord. Het is een tastbare herinnering aan de manier waarop de eerste bewoners van de Noordoostpolder hun nieuwe samenleving vormgaven. De Bijbeltekst boven de ingang verbindt de geschiedenis van het gebouw met die van het nieuwe land: een plek waar de zee verdwenen was en een nieuwe gemeenschap kon groeien.
Aardige anecdote
door Nico Hanemaayer
Waar is tíe dan gebleven?
Een herinnering van de voorzitter van uw kerkenraad.
Wellicht zijn er nog leden die zich de eerste door mij voorgezeten gemeentevergadering
herinneren. Ik verhaalde daar dat ik in de jaren vijftig ben opgegroeid in Emmeloord (in de Noordoostpolder) en dat ik daar als 7-jarig jongetje met een vriendje een loslopende kip achterna joeg, hem in een nieuwbouw huis insloot alwaar een timmerman de kip greep en hem mij gaf en ik hem tegen mijn borst omarmde. Ik vertelde u dat verhaal omdat ik mij nog
altijd herinner hoe de warmte van die kip door mijn bloes straalde en dat die ervaring mij deed denken aan de warmte die Cobi en ik ervoeren en nog steeds ervaren in de gemeente van de Welkomkerk.
Uit diezelfde periode in Emmeloord wil ik graag nog iets met u delen wat , omdat mijn vader Jan Hanemaayer als bouwkundige lid was van de bouwcommissie voor een nieuwe kerk, mij nog steeds helder voor de geest staat.
In begin jaren vijftig diende er (natuurlijk ook) in Emmeloord een Gereformeerde kerk te worden gebouwd en zo kwam in 1955 een knoert van een kerk klaar, wel geschikt voor ca. 1000 bezoekers. De toenmalige predikant, een Ds.Bos heeft toen bewerkstelligd dat die nieuwe kerk de naam Nieuw Jeruzalemkerk kreeg.
Die naam was natuurlijk een pracht vondst. De Noordoostpolder was aan het water/aan de zee onttrokken en een nieuwe kerk aldaar deed dus denken aan een mooie toekomst zoals ook omschreven in de Openbaring van Johannes, waarin niet alleen wordt gerefereerd aan een nieuwe hemel en een nieuwe aarde/een Nieuw Jeruzalem maar waar ook in Openbaring
21 vers 1 wordt geschreven : “ En de zee was niet meer “.
U begrijpt dat de schrijver hierbij niet dacht aan het inpolderen van een (stuk) zee, maar aan het verdwijnen van de zee die als kwaad en boosaardig in de Bijbel wordt geduid. Denk maar aan de doorgang door de Schelfzee, het lopen over het water door Jezus (en niet door de toen niet-genoeg- gelovende Petrus) en dergelijke.
Boven de ingang van de nieuwe kerk werd dan ook in duidelijke grote letters, uitgespaard in
het beton, de zin “EN DE ZEE WAS NIET MEER “ aangebracht.
U begrijpt hoe de ganse gemeente en vooral haar predikant diep geschokt waren toen kort daarna op een zondagochtend bleek dat er onder die zinsnede in grove kalkletters de vraag was aangebracht : WAAR IS TIE DAN GEBLEVEN”. De dominee was furieus en eiste van de ingeschakelde politie dat de schuldigen zouden worden opgespoord en bestraft.
Een toevallige bijkomstigheid was dat op de zaterdagmiddagen jonge Urkse mannen, als echte Urkers niet gespeend van ontzag voor en kennis van de Bijbel, na een week varen en vissen op zee, zich per bus via Emmeloord naar Kampen lieten vervoeren om zich daar (met o.a. drank) te vermaken. Het vermoeden was dan ook dat uit die hoek deze weerzinwekkende daad was uitgevoerd maar nimmer is, voorzover mij bekend, er ooit een schuldige gevonden. Bovendien bleken de kalkletters niet al te moeilijk te verwijderen te zijn. Zoals zoveel kortstondig ongenoegen is ook deze gebeurtenis dan ook snel vergeten (maar niet door mij).
Ik kan mij voorstellen dat u, het bovenstaande gelezen hebbende, zult zeggen, beste Nico Hanemaayer, een aardig verhaal , maar waarom moet dit alsnog na ruim 65 jaar verteld worden?
Nou dat wil ik best uitleggen:
Dit verhaal laat zien dat, ondanks dat deze gebeurtenissen halverwege de vijftiger jaren plaats vonden, bepaalde processen en vooral bepaalde reacties altijd weer gebeuren.
Die Urkers, ondanks hun mogelijk grote bijbelkennis en inzicht, konden zich, als echte vissermannen (haast vanzelfsprekend) niet vinden of verenigen met die uitgelichte zinsnede uit de Openbaring over de zee.
De emmeloordse gereformeerde gemeente en haar predikant (allemaal nieuw ingekomen in het nieuwe land rondom Urk) hebben zich waarschijnlijk nooit gerealiseerd dat er al of niet terechte bezwaren in Urk zouden kunnen ontstaan tegen het gebruik van die bekende zinsnede uit Openbaring.
Kortom : een typisch voorbeeld van een akelige uitkomst door een gebrekkige communicatie met en gebrek aan empathie voor naastwonenden.
De naamgeving van de nieuwe kerk met daarnaast de verwijzing naar de “boze” zee was prachtig gevonden en op zich geheel terecht, maar alleen voor die nabij wonende Urkers,
afhankelijk van de visserij, niet voor de hand liggend laat staan bemoedigend/uitzicht gevend.
Voor ons derhalve een aardige en ook wijze les om met zekere voorzichtigheid en prudentie beslissingen te nemen die op het eerste gezicht mooier dan mooi en vromer dan vroom lijken te zijn.
Rockanje, 5 november 2017
Nico Hanemaayer
foto: facebook StadEmmeloord
Gewiekst
Hervormden (De Hoeksteen) en gereformeerden (Nieuw Jeruzalemkerk) gaan in 2006 samen als ‘Samen op Weg gemeente’
Eerste moeilijke beslissing : in welke kerk. Daar is heeel lang over gepraat. De gereformeerden stemmen voor verkoop hervormde kerk en de hervormden stemmen voor verkoop gereformeerde kerk.
Polder oplossing: beide kerken worden verkocht. Eerst de hervormde kerk en later de gereformeerde kerk.
Op zondag 11 juni 2006 is afscheid genomen van De Hoeksteen. Na de afscheidsdienst wandelden de kerkgangers met vele waardevolle voorwerpen naar de Nieuw Jeruzalemkerk.
De mensen uit de gereformeerd Nieuw Jeruzalemkerk vonden het wel wat dommig en naïef van de hervormden. ‘Stom dat ze daar intrapten’
En inderdaad : in latere instantie is de Nieuw Jeruzalemkerk gehandhaafd.
Bronnen: Voor dit artikel is onder meer gebruikgemaakt van historische informatie van Wikipedia, Nico Hanemaayer, Boek: Bloemen in de Kerk – 50 jaar gereformeerde Kerk Emmeloord (1995) Het Flevolands Archief, Omroep Flevoland, Flevoland Erfgoed en Emmeloord.info
