Van houten noodkerk tot sociaal-cultureel centrum.
De geschiedenis van de Sint Michaëlparochie in Emmeloord
De eerste katholieke gemeenschap
Het kerkelijk leven in de Noordoostpolder kwam na de drooglegging in 1942 maar langzaam op gang. De oorlogsomstandigheden maakten het pionieren moeilijk. Wegen en verbindingen waren gebrekkig en voorzieningen ontbraken vrijwel volledig. De eerste kerkdiensten werden daarom gehouden in de kantines van de tientallen arbeiderskampen waar duizenden polderwerkers tijdelijk waren gehuisvest.
De katholieke geloofsgemeenschap kreeg in 1944 haar eerste noodkerk in Marknesse. Emmeloord volgde kort daarna. Op 29 september 1945 werd de Heilige Michaëlparochie in Emmeloord officieel opgericht. In een bericht in Ons Noorden van 22 september 1945 werd de benoeming van pastoor F.J.B. Koopmans bekendgemaakt. De naam van de nieuwe parochie was voorgesteld door pastoor Thomas van Dijk, die vanaf 1941 de katholieke zielzorg in de werkkampen verzorgde.
De keuze voor Sint Michaël was niet toevallig. De katholieke geschiedenis van de Noordoostpolder was nauw verbonden met die van het voormalige eiland Schokland. Daar stond in het buurtschap Emmeloord al sinds 1842 een kerk die aan de aartsengel Michaël was gewijd. Na de ontruiming van Schokland in 1859 werd de parochie opgeheven. De laatste mis werd er op 1 augustus van dat jaar opgedragen. De patroonheilige van de oude Schokker kerk kreeg ruim 85 jaar later opnieuw een plaats in de katholieke gemeenschap van de polder.
De eerste noodkerk en het parochiehuis
Aan de Moerasandijviestraat verrees in 1946 een houten noodkerk. Het gebouw was bedoeld als tijdelijke voorziening, maar bleek al snel te klein voor het groeiende aantal parochianen.
Omdat de tijd nog niet rijp was voor de bouw van een grote, definitieve kerk, werd gekozen voor een tussenoplossing. Er moest een gebouw komen dat aanvankelijk als kerk kon functioneren en later, na de bouw van een volwaardige kerk, als parochiehuis dienst zou doen.
Op 9 december 1949 werd pastoor Th. M. Morselt (1907-1958) benoemd tot bouwpastoor. Onder zijn leiding werden de plannen verder uitgewerkt. Het ontwerp kwam van ir. Jules Henri Froger (1903-1976), hoogleraar aan de Technische Hogeschool in Delft. De bouw werd uitgevoerd door de Gebroeders Ten Dam uit Deventer.
In mei 1950 werd het werk aanbesteed voor een bedrag van ƒ 124.000. De eerste steen werd op 9 september 1950 gelegd door mgr. Th. Huurdemans, vicaris-generaal van het aartsbisdom Utrecht. De inscriptie in de steen vermeldde niet alleen zijn naam, maar ook die van pastoor Morselt en de overige leden van het kerkbestuur.
Op 1 april 1951, Beloken Pasen, werd het gebouw plechtig ingewijd door mgr. Huurdemans. Bijzonder was dat tijdens deze gelegenheid voor het eerst in de geschiedenis van de Noordoostpolder een pontificale hoogmis werd opgedragen. Daarbij trad de bisschoppelijke vertegenwoordiger met de bijbehorende kerkelijke gewaden en attributen op. Ongeveer vierhonderd belangstellenden, onder wie verschillende autoriteiten, woonden de plechtigheid bij.
Ook de Directie van de Wieringermeer was vertegenwoordigd. Deze overheidsdienst was verantwoordelijk voor de ontginning en inrichting van de nieuwe polder en droeg financieel bij aan de bouw van de kerken. Volgens de gebruikelijke regeling nam de Directie de helft van de bouw- en inrichtingskosten voor haar rekening; de andere helft werd door de geloofsgemeenschap bijeengebracht.
De rooms katholieke kerk. Sinds 1957 in gebruik als R.K.-parochiehuis, waarin o.a. de leeszaal en jeugdvereningingen zijn ondergebracht
Een kerkgebouw met meerdere functies
Het door Froger ontworpen gebouw was opgetrokken in rode baksteen en vertoonde kenmerken van de Delftse School. De architectuur was traditioneel en ingetogen, passend bij de bouwstijl die in de jonge polderdorpen veelvuldig werd toegepast. Het gebouw had de vorm van een hallenkerk, met een breed middenschip en een zijbeuk. Het dak werd gedragen door grote constructieve spanten. Boven de voorgevel stond een klein klokkentorentje met een bol en een kruis.
De kerk bood aanvankelijk plaats aan ongeveer vierhonderd bezoekers. Het gebouw was echter niet uitsluitend bedoeld voor de zondagse erediensten. Juist in de pioniersjaren was er grote behoefte aan gemeenschappelijke voorzieningen en moest beschikbare ruimte zo efficiënt mogelijk worden benut.
Op 26 september 1956 werd de nieuwe Sint Michaëlkerk aan de toenmalige Poststraat ingewijd. Daarmee verloor het gebouw aan de Moerasandijviestraat zijn kerkelijke hoofdfunctie. Het voornemen om er direct een parochiehuis van te maken, bleek echter niet uitvoerbaar. Vooral de vloer verkeerde in slechte staat en moest ingrijpend worden hersteld.
In afwachting van een definitieve herbestemming kreeg het gebouw verschillende functies. De voormalige kerk bood onderdak aan de katholieke bibliotheek en aan jeugdverenigingen. Ook werd er een leeszaal ingericht.
Van 1960 tot 1963 was er bovendien een landbouwhuishoudschool gevestigd, die werd geleid door de Zusters van de Voorzienigheid. De voormalige sacristie werd gebruikt als theorielokaal, terwijl in de grote zaal naailokalen werden ingericht. De kelder deed dienst als keuken. Zo bleef het gebouw, ondanks het verlies van zijn oorspronkelijke bestemming, een belangrijke voorziening voor de inwoners van Emmeloord.
Van noodkerk naar parochiehuis
Na het vertrek van de huishoudschool in juni 1963 kon eindelijk worden begonnen met de verbouwing tot parochiehuis. Daarvoor was wel een flinke opknapbeurt nodig. Het gebouw werd gerestaureerd en grotendeels met behulp van vrijwilligers geschikt gemaakt voor bijeenkomsten en andere activiteiten. De grote zaal bood na de aanpassingen plaats aan ongeveer 250 personen.
Op 15 november 1964 werd het vernieuwde parochiehuis officieel geopend door pastoor Koopmans. Daarmee kreeg het gebouw alsnog de bestemming waarvoor het oorspronkelijk was bedoeld: een ontmoetingsplaats voor de katholieke gemeenschap van Emmeloord.
De oude luidklok had inmiddels een andere bestemming gekregen. In 1961 was deze geschonken aan de paters van de Heilige Harten op het Indonesische eiland Banka.
Paspartoe en een nieuwe toekomst
Nadat het parochiehuis zijn kerkelijke functie had verloren, werd het pand verhuurd aan Paspartoe, een instelling voor sociaal-cultureel werk in de Noordoostpolder. Het gebouw bleef daarmee een plek waar inwoners elkaar konden ontmoeten en deelnemen aan uiteenlopende activiteiten.
In december 2004 kwam het pand opnieuw in het nieuws. De katholieke kerk wilde het gebouw verkopen, maar daarmee dreigde Paspartoe zijn huisvesting kwijt te raken. De gemeente kocht het pand aanvankelijk aan en verkocht het vervolgens voor bijna één miljoen euro door aan de familie Crebas, bekend van de voormalige internetsite Marktplaats.nl. De familie verhuurde het gebouw vervolgens weer aan Paspartoe. Volgens Robin Crebas was de aankoop vooral ingegeven door maatschappelijke overwegingen: de sociaal-culturele instelling moest voor Emmeloord behouden blijven.
Enkele jaren later diende zich opnieuw een mogelijke nieuwe bestemming aan. In december 2008 toonde zorgorganisatie Triade uit Lelystad belangstelling voor het gebouw. De organisatie zag mogelijkheden om het pand voor haar activiteiten te gebruiken. In 2017 werden plannen ontwikkeld om er woonruimte te realiseren voor cliënten die zo zelfstandig mogelijk wilden wonen.
De technische staat van het gebouw bleek uiteindelijk echter een groot obstakel. In februari 2021 maakte Triade bekend dat het voormalige Paspartoe-pand zou worden gesloopt om plaats te maken voor een woonzorgcomplex met veertig appartementen. Verbouwing bleek niet haalbaar. Hoewel het gebouw als een van de oudste stenen gebouwen van Emmeloord cultuurhistorische betekenis had, beschikte het niet over een beschermde gemeentelijke monumentenstatus. Daardoor kon de gemeente de sloop niet tegenhouden.
Begin 2022 werd met de afbraak begonnen. Daarbij kreeg de geschiedenis van het gebouw nog een bijzonder slot. De eerste steen, die ruim zeventig jaar eerder door mgr. Huurdemans was gelegd, werd op 27 januari 2022 uit het pand gehaald en aangeboden aan pastoor Victor Maagd. De steen kreeg vervolgens een plaats in de nieuwe Sint Michaëlkerk, als tastbare herinnering aan het gebouw waar de katholieke gemeenschap van Emmeloord haar eerste vaste onderkomen vond.
Het nieuwe woonzorgcomplex zou worden opgetrokken in een architectuurstijl die aansloot bij de Delftse School. Zo bleef ook in de nieuwbouw een verwijzing naar het oorspronkelijke karakter van deze bijzondere plek behouden.
Eerste steenEerste steen
In de media:
Paspartoe binnenkort tegen de vlakte
Omroep Flevoland • Donderdag 27 januari 2022
Als herinnering aan gebouw Paspartoe in Emmeloord is donderdagmiddag een steen uitgehakt en overhandigd aan een katholieke pastoor. De eerste stenen kerk van Emmeloord gaat tegen de vlakte en maakt plaats voor nieuwbouw. Triade Vitree realiseert op die plek 40 appartementen voor volwassenen met een verstandelijke beperking.
Het pand is ernstig verouderd en in technisch zeer slechte staat. Volgens Triade past het ontwerp van het nieuwe pand in de architectuur van de Delftse school en bij het karakter van Emmeloord.
De steen is uitgehakt door de toekomstige bewoners. Zij hebben volgens Petra Hartog van Triade Vitree heel veel zin in de verhuizing. Ze heeft aan de bewoners ook gevraagd wat ze willen voor het pand. ”De één had zoiets ik wil een zwembad onder mijn woning of ik wil een sauna erbij en een ander zei ik wil een mooi aquarium meenemen. Dus we hebben daar tijd voor genomen en ze staan eigenlijk nu wel te trappelen om hun koffertje te pakken en nieuwe meubeltjes te pakken.”
De sleuteloverdracht staat gepland voor april 2023.
De historie:
Het gebouw werd in 1951 voor het eerst in gebruik genomen door de katholieke kerk en later gebruikt als parochiehuis. Later is de bestemming gewijzigd voor een onderkomen voor Paspartoe. In 2004 verkocht Paspartoe het aan de familie Crebas uit Emmeloord. De familie verhuurde het gebouw weer aan Paspartoe, om te voorkomen dat het sociaal-cultureel werk in Noordoostpolder zonder huisvesting zou zitten. Bob Crebas is de voormalige eigenaar van Marktplaats. In 2008 werd het pand verkocht aan Triade. De kerk was niet de eerste in Emmeloord. Direct na de inpoldering werd gebruik gemaakt van houten gebouwen die als noodkerk dienden.
Triade heeft vergevorderde plannen om op de plek van het pand uit 1951 een gebouw van vier verdiepingen te realiseren met daarin woningen voor 40 mensen met een beperking. Op elke verdieping komt een gezamenlijke huiskamer en er is een gezamenlijke tuin met buitenterras gepland.
