De percentageregeling voor beeldende kunst

De percentageregeling voor beeldende kunst is een Nederlandse regeling die inhoudt dat bij nieuwbouw, verbouw of aankoop van rijksgebouwen een deel van de bouwkosten kan worden besteed aan beeldende kunst.
De regeling is bedoeld om kunst een herkenbare plaats te geven in en rond overheidsgebouwen. Voor rijksgebouwen die onder het beheer van het Rijksvastgoedbedrijf vallen, geldt de regeling bij bouwprojecten met totale bouwkosten van meer dan één miljoen euro. Gemeenten en provincies kennen vaak vergelijkbare regelingen om kunst in de openbare gebouwen en ruimte te stimuleren.
De totstandkoming
De Rijksbouwmeester G. Friedhoff (1892-1970) was ervan overtuigd dat architectuur en beeldende kunst nauw met elkaar moesten samenwerken. Door verschillende disciplines bij het ontwerp en de inrichting van gebouwen te betrekken, kon volgens hem een kwalitatief hoogwaardiger geheel ontstaan. Daarnaast zag hij monumentale kunst als een middel om de bevolking met kunst in aanraking te brengen. Ook bood het opdrachten aan kunstenaars, die in de economisch moeilijke naoorlogse jaren vaak nauwelijks van hun vrije werk konden bestaan.
Friedhoff heeft zich daarom sterk gemaakt voor de invoering van een landelijke regeling. Al in 1946 werd voorgesteld om een deel van de bouwkosten van zowel particuliere als overheidsgebouwen beschikbaar te stellen voor kunsttoepassingen. Het voorstel werd echter niet als een verplichting ingevoerd. Men vreesde dat een dergelijke verplichting zou leiden tot te veel overheidsbemoeienis en bovendien geen garantie bood voor de artistieke kwaliteit van de kunstwerken.
Op 1 september 1951 stelde de ministerraad, op initiatief van het Ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, de percentageregeling officieel vast. Voor belangrijke en representatieve rijksgebouwen werd voortaan 1,5 procent van de nieuwbouwsom gereserveerd voor de decoratieve aankleding. In bredere zin kon bij door de overheid gefinancierde gebouwen een percentage van 0,5 tot 2 procent van de bouwsom voor beeldende kunst worden ingezet. De Rijksbouwmeester kreeg de verantwoordelijkheid voor de toepassing van kunst bij rijksgebouwen.
Het ging daarbij nadrukkelijk niet om losse versieringen, maar om kunstwerken met een monumentaal karakter, die een vaste en vooraf bepaalde plaats in, aan of bij het gebouw kregen. Denk bijvoorbeeld aan reliëfs, muurschilderingen, beelden en andere speciaal voor de architectuur ontworpen kunstwerken.
Uitbreiding naar het onderwijs en gemeenten
In 1953 werd de regeling uitgebreid naar scholen die door het Rijk werden gefinancierd of gesubsidieerd. Hiervoor gold een afzonderlijke eenprocentsregeling. In 1955 werd deze uitgebreid naar het middelbaar en hoger onderwijs. Het ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen was verantwoordelijk voor de uitvoering. Bijzondere scholen konden zelf beslissen of zij de regeling toepasten en hadden bovendien de vrijheid om een kunstenaar te kiezen.
De overheid vond het belangrijk dat ook jongeren al tijdens hun schooltijd met beeldende kunst in aanraking kwamen. Het initiatief voor een kunstopdracht bij onderwijsgebouwen lag doorgaans bij het schoolbestuur en/of het gemeentebestuur.
Ook gemeenten konden vergelijkbare regelingen invoeren, bijvoorbeeld bij de bouw van lagere scholen, gemeentelijke kantoren en andere openbare instellingen. Wanneer het beschikbare percentage niet aan een kunstwerk werd besteed, kon het bedrag in een fonds terechtkomen. Daaruit konden vervolgens kunstwerken in de openbare ruimte of bij gebouwen worden bekostigd waarvoor het beschikbare budget ontoereikend was.
Niet alle gebouwen vielen onder de regeling. Kerkgebouwen die door kerkgenootschappen zelf werden gefinancierd, zonder overheidssubsidie, waren bijvoorbeeld uitgesloten.
Verdere ontwikkeling van de regeling
In 1963 werd de regeling voor het eerst nader uitgewerkt en geactualiseerd. Het ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen publiceerde daarvoor de brochure Decoratieve aankleding van rijksgebouwen en scholen. Hierin werden de uitgangspunten voor de toepassing van kunst bij rijksgebouwen en onderwijsinstellingen nader toegelicht.
In 1974 stelde de Raad voor de Cultuur op verzoek van het ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk een rapport op over de bestaande percentageregelingen. Naar aanleiding daarvan werd de Werkgroep Beeldende Kunst Rijksgebouwen ingesteld, ook bekend als de Commissie-Gruijters. Deze werkgroep presenteerde in 1977 de nota Kunst bij Rijksgebouwen. Daarmee werd het toepassingsgebied van de regeling verbreed en kreeg de integratie van beeldende kunst in rijksgebouwen een bredere invulling.
De uitgangspunten uit deze nota vormen nog altijd in grote lijnen de basis van de huidige regeling. De praktische uitwerking werd in 2009 opnieuw beschreven in het handboek Percentageregeling beeldende kunst, versie 1.1. Het percentage staat tegenwoordig niet meer standaard vast op 1 of 1,5 procent, maar is afhankelijk van de omvang van de bouwsom.
Internationaal initiatief
De percentageregeling was overigens geen typisch Nederlands initiatief. Ook in landen als Frankrijk, Duitsland, Zweden, Italië en Denemarken bestonden vergelijkbare regelingen, waarmee de overheid de toepassing van kunst in de gebouwde omgeving stimuleerde.