Kerken in Nagele

Gereformeerd

Ring 15 – sinds 1998 PKN Kerk
De 7e Gereformeerde kerk in Noordoostpolder

Architecten Jo van den Broek en Jaap Bakema ontwierpen de gereformeerde kerk (1959-1960).
Deze kleine ‘betonnen kathedraal’ is een toonbeeld van modernistische architectuur en een rijksmonument.

GEREFORMEERDE KERK (RIJKSMONUMENT) NU: DE RUIMTE, PROTESTANTSE GEMEENTE NAGELE/KPN)

De kerk is zo ontworpen dat er een geleidelijke overgang is van de openbare ruimte naar de kerkelijke ruimte. Via een voetgangerspad over de centrale ruimte van het dorp komt de kerkganger bij de klokkentoren. Die fungeert als poort tot een plein. De lichtinval en de buitenkansel geven aan dat het ontwerp zichtbaar geïnspireerd was door Le Corbusier.

Info

In 1958-’60 gebouwd naar ontwerp van J.H. van den Broek en J.B. Bakema is de Geref. kerk (Ring 15).
De los voor de kerk geplaatste opengewerkte betonnen toren dient tevens als entree van een omsloten kerkplein met aan de zuidzijde de kerkzaal en aan de oostzijde een haaks lager bouwdeel met gemeenschapsruimte en consistoriekamer.
De kerkzaal heeft glazen zijwanden en boven het altaar een opbouw die voor lichtval op het liturgische centrum zorgt.
Net als de buitenkansel aan de westwand is dit een verwijzing naar de kerk Notre-Dame du Haut in Ronchamps (F) van Le Corbusier (1951-’55).
De kerk bevat een door Fonteijn & Gaal gebouwd orgel (1959).

Gebouwomschrijving
De SoW-kerk in Nagele is in 1960 in gebruik genomen. Opdrachtgever was de Gereformeerde gemeente. Ze werd ontworpen in 1958 door J.B. Bakema van architectenbureau van den Broek en Bakema. De architect heeft veel symboliek in het ontwerp van de kerk verwerkt. Aan de buitenzijde van het gebouw is dat al zichtbaar. De kerkgang is een opgang naar boven: de muurtjes links van de kerk beginnen laag en de lijn van hoger en hoger wordt steeds voortgezet: tot het hoogste gedeelte van de kerk boven het liturgisch centrum. Daar valt het licht naar binnen zoals het Woord op ons neerdaalt. Door het grote raam in de aandachtswand is het kruis dat buiten is geplaatst zichtbaar. De kerk is een kerk in de traditie van de reformatie. De aandachtswand achter de preekstoel is groot en zou naar de bedoeling van Bakema helemaal leeg moeten zijn. Zo komt het woord centraal te staan. Daar gaat het volgens hem in de kerk om.

De kerk is gebouwd met eerlijke materialen, dat wijst naar de zuiverheid die het gebouw wil uitdrukken. Je kunt zien waar het beton van gemaakt is, er werd geen triplex maar hout verwerkt. De kerk staat een stukje van de weg af – je krijgt tijd om je te bezinnen voor je de kerk binnen stapt. De gang onder de toren door versterkt dat nog. Daarnaast heeft Bakema in zijn ontwerp willen weergeven, dat een kerk midden in de wereld staat. Je mag je niet afzonderen – de ramen zijn daarom bewust laag geplaatst, er zitten zelfs uitsparingen in de muur rond de voorhof die dat benadrukken.

De kerk heeft geen drempels. De kerk moet voor iedereen toegankelijk zijn en Bakema benadrukt, dat ieder met zijn eigen geloof zich er welkom moet weten. Ieder moet op zijn eigen wijze z’n geloof kunnen beleven, hoeft zich niets aan te laten praten. Maar mag ook zijn inzichten aan een ander niet opdringen. Ook voor anderen is het heil weggelegd. Ieder neemt op eigen verantwoording deel aan doop en avondmaal. Jaap Bakema maakte een drempelloze kerk in de hoop dat figuurlijke drempelloosheid volgt.

(Bron: SOW. Kerk Nagele)

Meer info

De architecten van de Gereformeerde Kerk in Nagele hebben geprobeerd een overgang van openbare naar kerkelijke ruimte aan te geven door middel van een laag beginnende oplopende muur die overgaat in de zijmuur van de ruimte waarin zich het voorportaal en de bibliotheek bevinden.
Daarna volgt een hogere ruimte, de toneelzaal. De hoogste ruimte is de kerkzaal, die door het gebruik van blinde muren naar buiten toe een gesloten karakter heeft. Naar de voorhof toe heeft de zaal een open karakter. De overgang van openbare ruimte naar kerkelijke ruimte is ook tot uitdrukking gebracht in de kerktoren. Bezoekers moeten onder de toren door lopen om de ingang te bereiken. De toren is een betonconstructie met een vierkante grondvorm. De klok hangt vrij in het zicht. De toren werd gesubsidieerd door de overheid. Plastisch gebruikte steunberen Verwijzen enigszins naar historische vormen. De bouwmassa’s hebben platte daken. In het hoogste gedeelte van de rechthoekige kerkzaal staan het doopvont, de preekstoel en de
avondmaalstafel. Op deze manier wordt hun belang uitgedrukt. De ruimte voor nevenactiviteiten is groot. De gevels van het gebouw zijn van B2 grondbetonblokken, de vensters en deuren van hout en de daken van grint op mastiek.

De architecten B. Bakema en J.H. van den Broek uit Rotterdam zijn aanhangers van het Nieuwe Bouwen.
Hun architectenbureau kwam voort uit het beroemde bureau Brinkman en Van der Vlugt.
Bakema en Van den Broek ontwierpen ook het winkelcentrum in Nagele en het winkelcentrum aan de Lijnbaan in Rotterdam. Dat laatste was het eerste autovrije winkelcentrum in Nederland, Verder ontwierpen ze woningen en instellingen die verwant waren aan De Stijl en Le Corbusier.
Ze gebruikten een abstracte vormentaal en werkten expressionistisch met nieuwe materialen, bijvoorbeeld met beton bij de Technische Hogeschool in Delft, Ze ontwierpen één andere kerk, in Schiedam
Dit was een verdiepingskerk, waarvan één wand in de kerkzaal geheel uit glas besturen
Beide architecten zijn hoogleraar aan de Technische Hogeschool in Delft geweest.

Nagele, Ring 15 en Ring 4
De uitgesproken modernistisch vormgegeven gereformeerde kerk van de architecten J.H. van den Broek en J.B. Bakema is gebouwd in de jaren 1959-1960. De kerk is opgetrokken uit grijze betonsteen. Hoewel hier sprake is van een scherpe breuk met de traditie, verwijzen de plastisch gebruikte steunberen in de zijgevel desalniettemin naar de historische kerkenbouw.
De toren is als een expressieve betonnen sculptuur los van het kerkgebouw geplaatst.

Bron: Architectuur en stedenbouw in Flevoland

Glas in lood raam

Het raam tegen de achterwand van het liturgisch centrum voorstellende de Ark van Noach komt komt uit de Hervormde kerk van Nagele.

Nederlands Hervormd

buiten gebruik

Ring 7 – Buiten gebruik 1998, nu Noorse Broederschap

De voormalige Hervormde kerk (Ring 7) is een zaalkerk met een afscheidbaar zaalgedeelte met toneel, alsmede een vergaderruimte.

Naast deze in 1959-’60 naar plannen van W. van der Kuilen gebouwde kerk staat een betonnen klokkentoren bestaande uit twee kolommen met betonnen verbindingsbanden.

De kerk wordt nu gebruikt door de Noorse Broeders.

Het orgel is van de Deense firma Marcussen & Zn. (1961),
het raam met glas-appliquee is van B. Hendriks.

Drie glas-in-lood ramen

van Berend Hendriks, gemaakt voor de Nederlands Hervormde kerk (Ring 7)

De drie glasappliqué ramen zijn ontworpen door kunstenaar Berend Hendriks (1918-1997). Op afbeelding 3 en 5 is het raam met de Ark van Noach te zien in de oorspronkelijke
setting boven de avondmaalstafel. Op afbeelding 6 is het raam in de rechter zijmuur te zien waarop de vuurkolom is afgebeeld die het volk Israël de weg wees door de woestijn.
In de linkerzijmuur is het lage raam te zien waarin de doortocht door de woestijn is verbeeld, zie afbeelding 7 en 8.5
In een publicatie over de beeldende kunst van Hendriks in Nederlandse kerken staat verwoord dat “De opdracht was om in de ramen motieven aan te brengen die verband
houden met de drooglegging van de Noordoostpolder. Het raam (ca. 1,75 m hoog en breed) in de aandachtswand herinnert met het beeld van de Ark van Noach aan de
zondvloed. De uittocht uit Egypte en de doortocht door de Rode Zee (Exodus 13 en 14) zijn verwerkt in het lange smalle raam (hoog 0.70 m, breed 11.10 m) in de zijmuur en in
het vierkante raam (ca. 3.15 bij 3.15 m) in de tegenoverliggende muur. Het gebeuren wordt aangeduid in sterk geabstraheerde vormen. In het lange raam o.a. mensen onderweg
en golven water. In het vierkante raam de wolkkolom, de vuurkolom en de opgaande zon.”6
In de periode 1949 – 1965 voerde Hendriks meer dan honderd monumentale opdrachten uit in verschillende technieken, variërend van wandschilderingen, sgrafitto’s, mozaïeken
in baksteen en glas, intarsia’s in linoleum, wandkleden, sculpturen in beton en metaal en diverse typen glasramen7
. Glas-in-loodramen, glas-in-betonramen en glasappliqué
ramen maakten de helft van het monumentale werk uit. In de bloeitijd had hij in zijn eigen atelier vijf medewerkers in dienst die hielpen de werken uit te voeren.

Het raam met de Ark van Noach bevindt zich tegenwoordig in de Gereformeerde kerk, tegen de achterwand van het liturgisch centrum

Rooms Katholiek
St. Isidoruskerk

nu museum

St. Isidoruskerk – buiten gebruik gesteld in 2013

Door fusies kwam de rooms-katholieke kerk leeg te staan in de jaren negentig.
In dit gebouw opende Museum Nagele in 1998 haar deuren.
De voorm. R.K. St.-Isidoruskerk (Ring 21) is een moderne kerk met tussen de kerkruimte en het lagere bouwdeel met vergaderruimte een in beton en baksteen uitgevoerde open toren. Deze in 1960-’62 naar ontwerp van Th.J. Taen en Th.C. Nix gebouwde kerk is sinds 1998 in gebruik als Museum Nagele, een documentatiecentrum over het ontstaan en de architectuur van Nagele. Het Vermeulen-orgel dateert uit 1962.

Sinds 1998 is het gebouw in gebruik als Museum Nagele. De inrichting voor het museum is ontworpen door DaF-architecten. In dit ontwerp zijn kerkbanken, kandelaars en andere kerkelijke attributen hergebruikt.

De St. Isodoriuskerk in Nagele bestaat uit verschillende blokken.
De kerkzaal is het grootste blok. Het verschil tussen de grote betongevel van de kerkzaal en de kleinere bouwblokken leidt tot dualiteit.
De pastorie heeft door de raamverdeling een eigen ritme.
Het glazen ingangsportaal bevindt zich in de voorgevel van de kerk. Het dak van de kerkzaal sluit niet aan op de muur. Er tussenin zit een glasstrook.
De rechter zijgevel bestaat uit banden van twee verschillende kleuren stenen. Het dak van het ingangsportaal steekt ver uit en vormt zo een afdak. Het liturgisch centrum in de kerkzaal is een brede strook in het midden van de breedte-as. Het nadeel hiervan is, dat de kerkgangers gescheiden worden in twee groepen.
Aan weerszijden ervan zijn banken, met de kijkrichting loodrecht den worden in twee groepen. De zware betonbalken en kolommen geleden de ruimte goed. De kerktoren, die 15 meter hoog is, bestaat uit een betonnen constructie van twee peilers met bovenop een dwarsbalk, rustend op het portaal en het bijgebouw tegen de kerkzaal aan. De gevels van de pastorie zijn van geel genuanceerde baksteen, de gevels van de kerkzaal van roodbruine, grijze en rode baksteen, de vensters en deuren van hout, het dak is bedekt met bitumen.

De architecten Th. Taen en T. Nix uit Utrecht ontwierpen rooms-katholieke kerken in Amsterdam-Osdorp, Bakkum, Doornenburg, Roosendaal, Nijmegen, ‘s-Gravenhage, Schiedam en Amersfoort.
Nix ontwierp ook het dorp Tollebeek, rooms-katholieke kerken in Schiedam en ‘s-Gravenhage, winkelcentra in Rotterdam en ‘s-Gravenhage, het
stadhuis van Cuyck en een Grieks-orthodoxe kerk in Rotterdam. Nix is beïnvloed door het Nieuwe Bouwen. Alleen de Grieks-orthodoxe kerk is geheel in Byzantijnse stijl gebouwd. Taen ontwierp onder meer een lyceum in Haarlem en een in Geleen.

Nagele

Hoewel Nagele een klein dorp is heeft het wel vier kerkgebouwen. Dit heeft te maken met de verzuiling in de jaren vijftig. Iedere geloofsrichting moest een eigen plek en een eigen kerk krijgen. Daar werd streng op toegezien.

In de jaren vijftig had iedere geloofsrichting in Nederland zijn eigen politieke partijen, vakbonden, kranten, omroepverenigingen, scholen, ziekenhuizen en zorginstellingen. De Directie van de Wieringermeer, verantwoordelijk voor de inrichting van de Noordoostpolder, hield hier rekening mee. De bevolking van de polder moest bestaan voor een derde uit rooms-katholieken, een derde uit protestanten en een derde met een vrijzinnige of onkerkelijke achtergrond.

Deze verzuiling is mooi zichtbaar in de centrale ruimte van Nagele. In de zuidwesthoek staan de rooms-katholieke kerk en school. In de noordwesthoek die van de gereformeerde kerk en die van de hervormde kerk in de zuidoosthoek.

Architecten Jo van den Broek en Jaap Bakema ontwierpen de gereformeerde kerk (1959-1960). Deze kleine ‘betonnen kathedraal’ is een toonbeeld van modernistische architectuur en een rijksmonument.
De hervormde kerk (1959-1960) kreeg ook een modern gebouw.
Het ligt naast De Akker(1959-1960), een klein sober vierkant gebouw dat gebouwd werd voor de gereformeerde kerk vrijgemaakt. Architect Wouter van de Kuilen ontwierp beide gebouwen.
De rooms-katholieke parochie koos voor traditionele architecten, namelijk Taen en Nix. Dit bureau slaagde erin om passend bij Nagele een moderne en toch ook decoratieve vormgeving voor de St. Isidoruskerk te realiseren.

Door fusies kwam de rooms-katholieke kerk leeg te staan in de jaren negentig. In dit gebouw opende Museum Nagele in 1998 haar deuren. Dankzij de inzet van vrijwilligers werden de kerkbanken omgevormd tot een leestafel, een balie en vitrines. Op het voormalige altaar kwam een videoruimte. Hier is het nu mogelijk de film Een nieuw dorp op nieuw land van cineast Louis van Gasteren te bekijken.

Gereformeerde kerk vrijgemaakt
‘De Akker’

buiten gebruik

Ring 5 – buiten gebruik gesteld in 2013

Inmiddels is de voormalige gereformeerde kerk ‘De Akker’ verbouwd en is er een woning met Bed & Breakfast gevestigd

Geschiedenis
De kerk (1961, architectenbureau Nielsen, Spruit en v.d. Keulen) is gerenoveerd. Het meubilair is vernieuwd en de inrichting is zo gemaakt dat de kerkzaal multi-functioneel is. Het oude orgel was versleten. Om financiële redenen kon geen nieuw worden aangeschaft. Gekozen is voor een digitaal orgel met 16 versterkers. Zaterdag 14 april 2007 is met een open huis en een orgelconcert de kerk weer in gebruik genomen.

Wegens teruglopend kerkbezoek buiten gebruik gesteld in 2013.

In de media
Uit Reformatorisch Dagblad d.d. 25 april 2013

Gereformeerde kerk vrijgemaakt te Nagele opgeheven De gereformeerde kerk vrijgemaakt (gkv) te Nagele, bij Urk, is opgeheven.Het aantal gemeenteleden was teruggelopen en door de losmaking van ds. H. Speelman daalde het aantal leden nog verder, zo stond woensdag de website van de landelijke kerk. De overgebleven leden hebben zich aangesloten bij de gereformeerde kerk vrijgemaakt te Emmeloord. Wat er met het kerkgebouw gaat gebeuren, is nog niet bekend.

Het kerkgebouw van de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt) in Nagele heeft weinig ramen.
Er zit een raam in de voorgevel en in de bijgebouwen. De bijgebouwen springen naar voren.
Er tussenin is een pleintje en daarachter bevindt zich de ingang naar de kerkzaal.
De bouwmassa’s zijn afgedekt met platte daken. De kerkzaal is het hoogste.
De gevels zijn van rode steen, de vensters en deuren van hout in lichte kleuren en het dak is bedekt met bitumen.
Alle gemeenschappelijke voorzieningen in Nagele liggen op een centraal in het dorp gelegen grasveld.

De architecten Chr. Nielsen, J. H.C. Spruit en W. van de Kuilen ontwierpen ook De Rank in Emmeloord.