De Vermaning – Doopsgezinde Gemeente
Aan de Smeden in Emmeloord staat De Vermaning, het kerkgebouw van de Doopsgezinde Gemeente Noordoostpolder. Het kerkje maakt deel uit van het kerkelijke complex De Hoeksteen en is door zijn traditionele architectuur een herkenbaar onderdeel van het naoorlogse Emmeloord. Het gebouw werd ontworpen door architect Sybold van Ravesteyn en is aangewezen als gemeentelijk monument.
Van garage naar eigen kerkgebouw
Op 11 maart 1953 werd de Doopsgezinde Gemeente Noordoostpolder officieel opgericht. De eerste leden kwamen aanvankelijk op verschillende plaatsen bijeen. Zo werden kerkdiensten gehouden in de garage van Gorter aan de Kampwal en later in de Schippersbeurs. De wens om over een eigen kerkgebouw te beschikken, leefde echter al vanaf de beginjaren van Emmeloord.
In het oorspronkelijke stadsplan was rekening gehouden met een locatie voor een doopsgezinde kerk. Met inzamelingsacties probeerde de jonge gemeenschap het benodigde geld bijeen te brengen. Ook het ministerie van Verkeer en Waterstaat en de Algemene Doopsgezinde Sociëteit (ADS) zegden financiële steun toe. Toch bleek de bouw van een zelfstandig kerkgebouw voor de relatief kleine gemeente financieel moeilijk haalbaar.
In 1950-1951 werd daarom, in opdracht van het bestuur van het Zuiderzeefonds van de Nederlandse Hervormde Kerk, een eigen doopsgezinde vermaning gebouwd als onderdeel van het kerkelijke complex De Hoeksteen. Het ontwerp was van Sybold van Ravesteyn en de uitvoering werd verzorgd door de firma Oordt uit Vriezenveen. Het traditionele kerkje kreeg een eigen kerkruimte en werd door een tussenlid verbonden met het verenigingsgebouw. Daarmee beschikten de Doopsgezinden over een eigen plek voor hun kerkdiensten.
Uitbreiding van het kerkelijke complex
De behoefte aan meer ruimte leidde enkele jaren later tot een verdere samenwerking tussen de Hervormde Gemeente en de Doopsgezinden. Toen in 1959 bekend werd dat het Rijk een subsidie van 60 procent wilde verstrekken voor kerkbouw wanneer twee kerkgenootschappen gezamenlijk bouwden, ontstond ruimte voor uitbreiding.
In opdracht van het bestuur van het Zuiderzeefonds werd in 1961-1962 het kerkelijke complex De Hoeksteen uitgebreid met een nieuwe vleugel. Deze omvatte een extra kerkruimte en twee vergaderzalen. Ook deze uitbreiding was ontworpen door Sybold van Ravesteyn, die daarmee zijn stempel drukte op het gehele complex.
De Doopsgezinde Gemeente kon de nieuwe ruimten iedere zondag kosteloos gebruiken. Daarnaast waren afspraken gemaakt over het gebruik van de hervormde kerk en de grote zaal van het verenigingsgebouw. Op 5 september 1962 werd de nieuwe kerkruimte officieel in gebruik genomen. Bij de plechtigheid waren onder anderen burgemeester F.M. van Panthaleon van Eck en wethouder W.G. de Feijter aanwezig. De bouwkosten van de uitbreiding bedroegen in totaal 71.000 gulden.
Door deze samenwerking kreeg De Hoeksteen een bredere functie dan uitsluitend die van hervormd kerkgebouw. Het complex bood voortaan ook onderdak aan de Doopsgezinde Gemeente en werd daarmee een gezamenlijk kerkelijk centrum voor twee protestantse geloofsgemeenschappen.
Een traditionele bouwstijl
Van Ravesteyn gaf De Vermaning een ingetogen, traditionalistisch uiterlijk, verwant aan de architectuur van de Delftse School. Deze bouwstijl kenmerkt zich door een voorkeur voor eenvoud, baksteen en traditionele dakvormen. De vormgeving sluit aan bij die van De Hoeksteen en zorgt ervoor dat beide gebouwen als één samenhangend kerkelijk complex worden ervaren.
Het kleine kerkgebouw heeft een met dakpannen bedekt zadeldak. Aan weerszijden bevinden zich lage, platte dakgedeelten. Boven de lange gevels zijn houten opbouwen met vensters aangebracht. Hierdoor valt daglicht van bovenaf de kerkruimte binnen en konden de lange buitenmuren grotendeels gesloten blijven.
De beide kopgevels eindigen in een tuitgevel waarvan de bovenkant zich naar boven toe verbreedt. In de noordelijke gevel bevindt zich een klein rond raam, een zogenoemd oeil-de-boeuf. De zuidelijke kopgevel is voorzien van een ingangsportaal met een eigen zadeldak en lage platte dakgedeelten. In de gevel van dit portaal zit eveneens een rond venster met een uitgemetselde omlijsting. Daarboven bevinden zich het Lam Gods en de zon. Deze symbolen verwijzen naar de historische vereniging van twee doopsgezinde stromingen.
De naam Vermaning
De benaming Vermaning is een traditionele aanduiding voor een doopsgezind kerkgebouw. Het woord verwijst naar de geloofsopvatting dat kerkgangers worden aangespoord om het voorbeeld van Christus te volgen en op het juiste levens- en geloofspad te blijven. De voorganger werd daarom ook wel de vermaner genoemd. Vermanen betekent niet alleen aansporen tot het goede, maar ook sterken en troosten.
De naam heeft een lange geschiedenis binnen de doopsgezinde gemeenschap. In de zeventiende eeuw ontstond binnen de Nederlandse Doopsgezinde Broederschap een grote verdeeldheid. Deze strijd, die bekendstaat als de Lammerenkrijg, leidde tot een scheiding tussen twee stromingen: de meer vrijzinnige Lamisten en de meer orthodoxe Zonisten. De benamingen waren ontleend aan de Amsterdamse kerken waarin beide groepen bijeenkwamen. De Lamisten kerkten in de Singelkerk, ook wel de kerk bij het Lam genoemd. De Zonisten kwamen samen in de kerk De Zon.
In 1801 werden de beide stromingen weer verenigd. De afbeelding van het lam en de zon boven de ingang van De Vermaning herinnert aan deze hereniging.
Orgel en inrichting
Bij de ingebruikname beschikte de kerkzaal over een harmonium dat door de Nederlands Hervormde Gemeente ter beschikking was gesteld. Het instrument bleek echter nauwelijks geschikt om de gemeentezang te begeleiden. Daarom besloot de doopsgezinde kerkenraad in 1963 een eigen orgel aan te schaffen bij de firma L. Verschueren uit Heythuysen.
Het instrument werd gebouwd volgens het elektrische Unit-systeem en beschikt over elf stemmen, verdeeld over twee manualen en een pedaal. De orgelkas heeft een eenvoudige, rechte vormgeving. Nadat het orgel was geplaatst, ontstond ook de behoefte aan een eigen kansel en avondmaalstafel. Na uitvoerige besprekingen werd de tafel in 1967 in gebruik genomen.
Stamregisters Bourdon 8′-4′-2′, Prestant 4′-2′ en Kwint 1 1/3′ (discant)
Totaal aantal stemmen: 11
Architect Sybold van Ravesteyn
foto: Door G.oorthuys , CC BY-SA 4.0,
De Vermaning is ontworpen door Sybold van Ravesteyn (1889-1983), een architect die bekendstaat om zijn veelzijdige oeuvre. Hij werd op 18 februari 1889 in Rotterdam geboren en studeerde civiele techniek aan de Technische Hogeschool in Delft. Na zijn afstuderen in 1912 trad hij in dienst bij de Dienst van Weg en Werken van de Maatschappij tot Exploitatie van de Staatsspoorwegen in Utrecht. Aanvankelijk hield hij zich vooral bezig met constructieberekeningen en de toepassing van gewapend beton.
In 1921 werd hij aangesteld als architect bij de spoorwegen. Naast zijn werkzaamheden voor de Nederlandse Spoorwegen ontwikkelde hij een eigen architectenpraktijk. Zijn ontwerpen veranderden in de loop van zijn carrière sterk van karakter. Waar zijn vroege werk vooral functioneel en zakelijk was, raakte hij later steeds meer gefascineerd door monumentale architectuur, klassieke vormen en barokke versieringen. Gebogen lijnen, decoratieve elementen en een monumentale uitstraling werden kenmerkend voor een deel van zijn latere werk.
Die veelzijdigheid is typerend voor zijn oeuvre. Van Ravesteyn ontwierp zowel moderne gebouwen als uitgesproken traditionele bouwwerken. In Emmeloord zijn daarvan De Hoeksteen en De Vermaning voorbeelden. Andere bekende ontwerpen van zijn hand zijn Diergaarde Blijdorp in Rotterdam en verschillende spoorwegstations in Nederland. Ook ontwierp hij tussen 1947 en 1963 een reeks moderne betonnen benzinestations voor oliemaatschappij Purfina.
Hoewel Van Ravesteyn in 1952 met pensioen ging bij de Nederlandse Spoorwegen, bleef hij actief als zelfstandig architect. Hij overleed op 23 november 1983 op 94-jarige leeftijd in Laren.
Gemeentelijk monument
De Vermaning is aangewezen als gemeentelijk monument. De beschermde waarde ligt niet alleen in de bijzondere architectuur, maar ook in de historische betekenis van het gebouw voor het religieuze leven in de Noordoostpolder. De kerk vormt bovendien een belangrijk onderdeel van het oorspronkelijke stedenbouwkundige plan van Emmeloord.
De nauwe visuele en functionele samenhang met De Hoeksteen geeft het complex een bijzondere ensemblewaarde. Ook de herkenbaarheid en de grotendeels behouden gebleven buitenkant dragen bij aan de monumentale betekenis van het gebouw.
Een vermaning of vermaanhuis is een kerkgebouw van een doopsgezinde gemeente.
De naam vermaning slaat op de navolging van Christus waartoe de doopsgezinde kerkgangers werden aangespoord (aangemaand) door de predikant (de vermaner). Vermaning betekent ook ‘ergens van of over spreken’, maar de nadruk ligt hier op de waarschuwing. Doopsgezinden legden daarbij een grote nadruk op het praktische toegewijde christelijke leven en het discipelschap. De naam vermaning werd ook gekozen vanwege het diepgewortelde wantrouwen onder doopsgezinden ten opzichte van de staatskerk (Nederduits Gereformeerde Kerk) en de kerkleiders daarvan; de naam moest het onderscheid verduidelijken tussen de doopsgezinden en de staatskerk.
Meestal zijn deze kerken zogenaamde schuilkerken, en staan ze bij andere schuilkerken (bijv. in Amsterdam bij de rooms-katholieke Krijtberg) of zijn ze een eind van de rooilijn van een straat of weg af gebouwd of zelfs onzichtbaar doordat ze achter de huizen midden in een bouwblok staan (bijvoorbeeld in Haarlem en Deventer). Dit komt doordat de doopsgezinden, evenals de rooms-katholieken en remonstranten ten tijde van de Republiek “gedoogd” werden. Hun afwijkende overtuiging werd getolereerd (gewetensvrijheid), maar ze mochten hun religieuze praktijken niet openlijk uitoefenen. Zo waren kerktorens en kerkklokken verboden zodat de kerkgangers niet zouden worden ‘misleid’ door hun vermaningen. Ook mochten de vermaningen niet direct aan doorgaande wegen worden gebouwd. Doopsgezinden mochten hun gebeden soms ook niet hardop spreken en moesten dus fluisteren. Met de instelling van de godsdienstvrijheid in de Franse tijd kregen doopsgezinden dezelfde rechten als de staatskerk.
Bron: wikipedia
Bronnen: voor dit artikel is onder meer gebruikgemaakt van dg-nop.nl; Kerkenvisie Noordoostpolder , Kerkopbouw en kerkbouw in de IJsselmeerpolders; historische informatie van OpenAI, Google, ChatGPT; Wikipedia, Het Flevolands Archief, Flevoland Erfgoed en Emmeloord.info
