De Moriakerk
Gegevens
- Kerkgenootschap: Gereformeerde Gemeente
- Adres: Espelerlaan, Emmeloord
- Oorspronkelijke kerk: 1960
- Architect oorspronkelijke kerk: ing. Chris de Heer, Rotterdam
- Uitbreiding: 1982
- Nieuwe kerk: 2009
- Architect nieuwe kerk: Architektenburo Roos en Ros BV, Oud-Beijerland
- Hoofdaannemer: Knol Bouw BV, Hasselt
- Installateur: Kooiker Installatie BV, Staphorst
- Bruto vloeroppervlak nieuwe kerk: 1.725 m²
- Ingebruikname nieuwe kerk: 2 september 2009
De Gereformeerde Gemeente in Emmeloord kreeg in 1960 haar eerste eigen kerkgebouw. Het stond aan de Espelerlaan, op de hoek met de Meldestraat. De Rotterdamse architect ing. Chris de Heer maakte het ontwerp en de firma K. Salverda uit Kuinre verzorgde de bouw. Om de financiering rond te krijgen, had de kerkelijke gemeente al in november 1954 besloten obligaties uit te geven. Op 18 september 1959 werd de eerste steen gelegd door ds. M. Blok uit Rijssen, die als consulent aan de gemeente verbonden was. Ruim vijf maanden later, op 2 maart 1960, kon de kerk in gebruik worden genomen.
De kerk bood ruimte aan 275 bezoekers. Het gebouw was herkenbaar aan de hoge, bakstenen kerkzaal met een karakteristiek stolpdak. Aan de voorzijde waren enkele lagere bouwdelen gegroepeerd, waarin onder andere de kerkenraadskamer, een vergaderruimte en andere voorzieningen waren ondergebracht. De verschillende onderdelen vormden samen een compact kerkelijk complex. Daglicht viel de kerkzaal binnen door een beperkt aantal hoog in de gevel aangebrachte ramen.
De naam Moria is ontleend aan het Bijbelverhaal over Abraham en zijn zoon Isaak. Op de berg Moria kreeg Abraham de opdracht zijn zoon te offeren. Toen hij zijn mes ophief, greep een engel van God in en wees hem op een ram die met zijn horens in het struikgewas vastzat. Abraham offerde vervolgens het dier in plaats van Isaak. De naam Moria verwijst naar de betekenis van deze gebeurtenis: ‘De Heere zal het voorzien’.
Dit Bijbelverhaal kreeg ook een plaats in de kerkzaal. Architect Chris de Heer ontwierp daarvoor een langgerekt, gebrandschilderd glas-in-loodraam. De voorstelling laat zien hoe Abraham op het punt staat Isaak te offeren, terwijl de engel vanuit de hemel tussenbeide komt.
De orgels van de Moriakerk
De muzikale begeleiding van de erediensten kreeg al kort na de opening een eigen invulling. Op Hemelvaartsdag 26 mei 1960 werd een nieuw pijporgel feestelijk in gebruik genomen. Het was gebouwd door J. de Olde uit Enschede, die op dat moment pas 27 jaar oud was. Het instrument beschikte over één klavier en had 480 pijpen. Het ontwerp en de bouw waren begeleid door ervaren organisten, die ook bij de beoordeling betrokken waren.
Het orgel bleek op den duur niet meer te voldoen aan de wensen van de gemeente. In 1967 werd het daarom verkocht aan Het Anker in Marknesse. Daarvoor in de plaats kwam een groter instrument, dat eerder dienst had gedaan in de Sint-Jankerk in Enschede. Dit orgel was in 1949 vervaardigd door Elbertse & Zn en beschikte over zestien stemmen. Bij de verhuizing naar Emmeloord werd het binnenwerk deels vernieuwd en kreeg het instrument een andere orgelkas. In 1985 breidde orgelbouwer Jaap Patijn het verder uit. Twaalf jaar later werd het opnieuw verkocht. Het pijpwerk kreeg vervolgens een bestemming bij de restauratie van het orgel in de Mariakerk te Vollenhove.
De kerkelijke gemeente ging in 1997 op zoek naar een ander instrument en kocht voor 15.000 gulden een orgel met een bijzondere voorgeschiedenis. Het was afkomstig uit de voormalige Noorderkerk in Alphen aan den Rijn, maar was oorspronkelijk gebouwd voor de Hervormde Gemeente in Zwijndrecht. De Leidse orgelbouwer Jan van Gelder leverde het instrument in 1884. In de daaropvolgende decennia werd het verschillende keren uitgebreid en aangepast.
Toen de Noorderkerk in 1995 haar deuren sloot, werd het orgel uit elkaar genomen en opgeslagen. Orgelmaker Nijsse & Zn uit Oud-Sabbinge kreeg de opdracht het instrument naar Emmeloord over te brengen en weer op te bouwen. Daarbij werd ook een nieuwe orgelkas vervaardigd, gebaseerd op het oorspronkelijke ontwerp uit Zwijndrecht. Na de werkzaamheden kon het orgel op 8 december 2001 voor het eerst in de Moriakerk worden bespeeld.
Uitbreiding en nieuwbouw
De Gereformeerde Gemeente bleef groeien en daarmee nam ook de behoefte aan ruimte toe. Een eerste aanpassing vond plaats in 1982. Naast de bouw van twee extra vergaderzalen werd de kerkzaal uitgebreid. Het aantal zitplaatsen steeg hierdoor van 275 naar 435. Uiteindelijk bood ook deze vergroting onvoldoende perspectief voor de toekomst.
In 2006 besloot de bouwcommissie daarom de mogelijkheden voor een volledig nieuw kerkgebouw te onderzoeken. Hiervoor werd een architectenprijsvraag georganiseerd. Uit de verschillende ontwerpen kwam dat van Architektenburo Roos en Ros BV uit Oud-Beijerland als duidelijke favoriet naar voren. De bouwcommissie koos unaniem voor het voorstel van de architecten C.J. Roos en M.A. Ros.
De uitvoering van het project werd toevertrouwd aan Knol Bouw BV uit Hasselt. Op 12 april 2008 ging de bouw daadwerkelijk van start met het slaan van de eerste paal. Oud-ouderling Jan van der Knijff verrichtte deze handeling, samen met kerkenraadslid Theo Schultink. Ook de kinderen van de gemeente werden bij het moment betrokken: zij mochten hun handafdrukken met verf op de paal achterlaten.
Enkele maanden later, op 27 september 2008, kreeg de nieuwbouw een symbolisch vervolg met het leggen van de eerste steen. Ouderling Theo Schultink verrichtte deze handeling. De tekst op de gedenksteen verwijst naar de Bijbelse geschiedenis waaraan ook de naam van de kerk is ontleend:
De eerste steen van dit kerkgebouw
is gelegd op 27 september 2008
door ouderling T. Schultink
“De Heere zal het voorzien”
Genesis 22:14
Op 2 september 2009 werd het nieuwe kerkgebouw officieel geopend. Dominee Arie Schot uit Nunspeet leidde de openingsplechtigheid.
Een opvallend ontwerp
Het nieuwe kerkgebouw heeft een vloeroppervlak van 1.725 vierkante meter. De architecten kozen voor een duidelijke hoofdvorm: een hoge, vierkante kerkzaal, geflankeerd door lagere bouwdelen. Het geheel is uitgevoerd in rode baksteen, gemetseld in een vrij onregelmatig wildverband. De bijgebouwen hebben schuin naar binnen lopende dakvlakken die met betonpannen zijn bedekt.
De toren vormt het herkenningspunt van het gebouw. Hij staat aan de kant van de Espelerlaan en reikt tot een hoogte van 22 meter. Ook het dak van de kerkzaal draagt bij aan het bijzondere silhouet. De nok loopt schuin af: bij de toren bevindt deze zich op ongeveer vijftien meter hoogte, terwijl de hoogte richting de ingang terugloopt tot circa twaalf meter.
De architecten hebben de lagere bouwdelen bewust ondergeschikt gehouden aan de kerkzaal. Daardoor blijft het hoge centrale volume duidelijk herkenbaar. Bijzonder zijn ook de roestvrijstalen vergaarbakken waarmee het regenwater van het dak wordt opgevangen. Aan de zuidkant is de consistorie als een afgerond, ovaal bouwdeel in het ontwerp opgenomen.
De opzet van de kerkzaal is gericht op de kansel. Wie via de hoofdingang binnenkomt, kijkt langs een rechte zichtlijn naar de plaats waar de predikant staat. De kansel bevindt zich onder de toren, in het hoogste gedeelte van de ruimte. Daarboven is het uit het oude kerkgebouw afkomstige Van Gelder-orgel geplaatst. De inrichting benadrukt daarmee de centrale betekenis van de verkondiging van het Woord.
Op de begane grond kunnen ongeveer zeshonderd mensen de diensten bijwonen. Aan de achterzijde is bovendien een galerij aangebracht, die bij verdere inrichting nog eens plaats biedt aan ongeveer 180 bezoekers. Ook de centrale hal is flexibel te gebruiken. Met twee verplaatsbare panelenwanden kan deze ruimte gedeeltelijk bij de kerkzaal worden getrokken.
Het gebouw is daarnaast geschikt gemaakt voor uiteenlopende kerkelijke activiteiten. Vanuit de centrale hal zijn de garderobes, sanitaire ruimten, keuken en kosterkamer bereikbaar. Verder zijn er vier grote zalen die afzonderlijk of in combinatie gebruikt kunnen worden. De consistorie ligt aan het einde van de zuidelijke gang en beschikt over een eigen ingang, garderobe en pantry. Ook de opbaarruimte is aan deze zijde ondergebracht. Hierdoor kan dit gedeelte van het gebouw zelfstandig worden gebruikt.
Bij de afwerking van de kerkzaal is gekozen voor prefabbetonnen binnenwanden met een gespoten oppervlak. De vloer bestaat uit keramische tegels en loopt licht af in de richting van de kansel. De dakconstructie bestaat uit houten spanten die dekkend zijn geschilderd. Langgerekte, verticale ramen zorgen voor daglicht. Opvallend is dat het metselwerk rondom deze raamstroken naar buiten is gevouwen. Dit geeft de gevels een plastisch karakter.
Een tweede glas-in-loodraam
Het gebrandschilderde raam uit de oorspronkelijke kerk kreeg ook in het nieuwe gebouw een prominente plek. Het werd links naast de kansel geplaatst. Aan de andere kant van de toren was aanvankelijk gewoon vensterglas aangebracht. De kerkenraad vond het wenselijk om de beide zijden van de kerkzaal meer met elkaar in overeenstemming te brengen en besloot daarom een tweede glas-in-loodraam te laten vervaardigen.
Gemeenteleden werden uitgenodigd om ideeën voor een ontwerp aan te leveren. Uit achttien inzendingen werd het voorstel van Hanneke Louwerse-Verboom geselecteerd. Zij maakte een voorstelling die aansluit bij het bestaande raam, maar tegelijkertijd een eigen Bijbelse betekenis heeft.
In het oorspronkelijke raam staat het verhaal van Abraham en Isaak centraal. Het nieuwe ontwerp richt zich op het offer van Christus. De engel wijst naar het lege graf van Jezus, waarin de doornenkroon ligt. Ook de brede en de smalle weg zijn in de voorstelling opgenomen. Verder verwijst de afbeelding naar de tempel op de berg Moria en het Nieuwe Jeruzalem. De lichtstralen vanuit de hemel en de figuur van de Engel des Heren vormen de verbindende elementen tussen beide ramen.
De uitvoering werd verzorgd door Leenders Glas in Lood uit Nijmegen, dat eerder ook bij de restauratie van het oorspronkelijke raam betrokken was geweest. Op 22 december 2010 werd het nieuwe glas-in-loodraam in de kerk geplaatst.
Een luidklok uit Krommenie
Bij de bouw van de nieuwe kerk werd ook nagedacht over de functie van de toren. Het Utrechts Klokkenluiders Gilde nam al in een vroeg stadium contact op met de voorzitter van de bouwcommissie. Het gilde wilde weten of de Gereformeerde Gemeente belangstelling had voor een luidklok. Het uitgangspunt was daarbij om een bestaande kerkklok te behouden en een nieuwe bestemming te geven, in plaats van deze voor het brons te laten omsmelten.
Via bemiddeling van het gilde kwam de gemeente terecht bij Daelmans Klokken en Uurwerken uit Lierop. Daar bevond zich een geschikte klok uit 1967, afkomstig uit de Gereformeerde Vredekerk in Krommenie. Deze kerk was in de zomer van 2008 buiten gebruik gesteld en werd begin december van dat jaar afgebroken.
De bronzen klok was 405 kilogram zwaar en was destijds gegoten door Koninklijke Eijsbouts in Asten. Op de rand staan de naam van de fabrikant en het gietjaar vermeld, naast de Latijnse spreuk Te Deum Laudamus. De betekenis daarvan is ‘Wij prijzen U, o God’. Het betreft een oude christelijke lofzang die in verschillende kerkelijke liturgieën wordt gebruikt.
Toine Daelmans nam de klok onder handen en zorgde voor een grondige renovatie. Vervolgens werd het instrument op 20 maart 2010 met behulp van twee kranen naar de toren van de Moriakerk gehesen. Vrijwilligers uit de kerkelijke gemeente hielpen mee bij de plaatsing. De heer Rung adviseerde namens het Utrechts Klokkenluiders Gilde.
De klok heeft een Bes als toonhoogte. Volgens de betrokken klokkendeskundigen sluit de klank goed aan bij die van de andere kerkklokken in Emmeloord. Ook het gewicht en het bereik van het geluid bleken geschikt voor de nieuwe locatie. De klok hangt aan een zogenoemde gekrukte luidas. Bij deze constructie bevindt het draaipunt van de klepel zich op dezelfde hoogte als dat van de krukas. Daardoor hoeft de klok tijdens het luiden minder hoog uit te zwaaien.
Op zondag 21 maart 2010 klonk de klok voor het eerst boven Emmeloord. Vanaf dat moment werd hij gebruikt om de kerkgangers op te roepen voor de erediensten. De luidtijden werden afgestemd op de andere kerken in de omgeving. Zo kreeg de Moriakerk niet alleen een markante toren, maar ook een klok met een geschiedenis die al vóór de komst naar Emmeloord was begonnen.
Bronnen: voor dit artikel is onder meer gebruikgemaakt van historische informatie van OpenAI en ChatGPT; Wikipedia, Het Flevolands Archief, Flevoland Erfgoed , Emmeloord.info en gergeminfo.nl
