De Hoeksteen
Van hervormde kerk naar onderkomen van Het Baken
De eerste kerk in Emmeloord
De bouw van kerken in de Noordoostpolder liet aanvankelijk op zich wachten. Door het tekort aan bouwmaterialen kregen woningen, winkels en andere noodzakelijke voorzieningen voorrang. Bovendien lag de verantwoordelijkheid voor kerkgebouwen niet bij de Directie Wieringermeer, maar bij de kerkgenootschappen zelf.
De Hervormden beschikten in Emmeloord aanvankelijk over een houten noodkerk. Dit gebouw was afkomstig van Zwitserse zusterkerken en werd op 7 april 1946 ingewijd. Ondertussen werkte het Zuiderzeefonds van de Nederlands Hervormde Kerk al aan plannen voor permanente kerkgebouwen in de polder. Daarvoor was in 1943 een financieringsplan opgesteld. De kosten zouden grotendeels door bijdragen uit de verschillende provincies worden gedragen. Door de naoorlogse prijsstijgingen en de uitbreiding van het aantal benodigde kerken liep het benodigde bedrag uiteindelijk flink op.
Voor Emmeloord kwam er in 1950 een ontwerp van de Utrechtse ingenieur Sybold van Ravesteyn (1889-1983). Hij was vooral bekend geworden door zijn werk voor de Nederlandse Spoorwegen en het ontwerp van Diergaarde Blijdorp in Rotterdam. Een kerkgebouw had hij nog niet eerder ontworpen.
Van Ravesteyn maakte deel uit van de architectengroep Groep 32. Deze ontwerpers vonden dat een gebouw niet uitsluitend door zijn praktische functie bepaald moest worden. Ook vorm, versiering en een herkenbare uitstraling verdienden aandacht. Dat is goed terug te zien in De Hoeksteen. Het ontwerp combineert een traditionele, neoromaanse uitstraling met invloeden van de Delftse School. De baksteenarchitectuur kreeg een opvallend rijke detaillering.
Van ontwerp naar kerkgebouw
De bouw begon op 19 maart 1951, toen de eerste paal de grond in ging. Op 28 mei konden de metselaars van de firma Oordt uit Vriezenveen aan het werk. Het project omvatte meer dan alleen de kerk. Het geheel bestond uit een kerkzaal met klokkentoren, een pastorie met garage, ruimten voor verenigingsactiviteiten en catechisatie en een woning voor de koster. Ook een kleine Doopsgezinde vermaning maakte deel uit van het kerkelijke complex.
Tijdens de voorbereiding werden nog wijzigingen in het ontwerp aangebracht. Zo vond A.D. van Eck, hoofd van de bouwkundige afdeling van de Directie Wieringermeer, dat de toren hoger moest worden. Het aanvankelijke plan voorzag in een hoogte van ongeveer 20,60 meter. Uiteindelijk werd dat ruim 25 meter. Ook de vormgeving van enkele ramen werd aangepast. De toren kreeg daarmee een duidelijkere plaats in het stadsbeeld.
Op 31 oktober 1951 bereikte het gebouw zijn hoogste punt. De totale investering kwam uit op bijna 497.000 gulden. Daarin waren onder meer de grond, het interieur, de verwarming, de klok en het uurwerk begrepen. Het Zuiderzeefonds droeg een belangrijk deel van de kosten, terwijl ook de Hervormde gemeente zelf geld bijeenbracht.
De naam en de ingebruikname
De kerk kreeg de naam De Hoeksteen. Die verwijst naar Bijbelteksten waarin Christus wordt voorgesteld als de belangrijkste steen waarop een gebouw rust. Bij de plechtige ingebruikname op 21 februari 1952 werd die betekenis nadrukkelijk onderstreept. In de hal onthulde ds. C.D. van Noppen, voorzitter van het Zuiderzeefonds, een gedenksteen met de woorden: ‘Jezus Christus is de uiterste hoeksteen’.
Tijdens de ceremonie werden de sleutel, de Bijbel en het doopvont aan de kerkenraad overgedragen. Ook het orgel kreeg aandacht: namens de landelijke orgelcommissie droeg mr. W.F. Schokking het instrument over. De eerste reguliere kerkdienst vond plaats op zondag 24 februari.
In de toren hangt een luidklok met de tekst ‘Hoort des Heren Woord’. Ook in de architectuur is religieuze symboliek verwerkt. Boven de hoofdingang is een cirkelvormig patroon aangebracht met twaalf stenen rond twee gekruiste bakstenen. De voorstelling verwijst naar Christus en zijn twaalf apostelen. Een vergelijkbaar motief is aan de achterzijde van het gebouw te zien.
Een opvallend ontwerp
De Hoeksteen is een rechthoekige zaalkerk, opgetrokken uit roodbruine baksteen. De gevels zijn verfraaid met sierbeton, bijzondere metselwerkpatronen en decoratieve stenen langs de dakranden. De verschillende bouwdelen zijn zorgvuldig op elkaar afgestemd. De klokkentoren staat naast het kerkgebouw en is via een tussenlid met de kerk verbonden. De pastorie en de overige ruimten sluiten aan op het hoofdgebouw.
Ook binnen heeft Van Ravesteyn een herkenbare ruimte geschapen. De kerkzaal is ongeveer veertien meter hoog. Het dak wordt gedragen door zeven gebogen, gelamineerde houten spanten, gemaakt door de Nederlandse Maatschappij voor Houtconstructies (NEMAHO) uit Doetinchem. Deze constructie geeft de ruimte een bijzondere overwelving. Het getal zeven heeft bovendien een Bijbelse betekenis en staat voor volkomenheid.
De vensters in de zijmuren laten veel daglicht binnen. De oorspronkelijke inrichting was gericht op de kansel aan de westzijde. Aan de andere kant bevindt zich het orgelbalkon. De combinatie van baksteen, hout, beton en de vele kleine versieringen geeft de kerk een rijkere uitstraling dan je bij een gebouw uit de sobere naoorlogse periode misschien zou verwachten.
Bijzonder avondmaalszilver
De Hervormde gemeente kreeg in 1944 een bijzonder geschenk: zilveren voorwerpen voor het avondmaal, afkomstig van de voormalige protestantse gemeente op Sint Eustatius. Die kleine gemeenschap op het Caribische eiland was in de loop der tijd verdwenen. Het zilveren servies, bestaande uit een bord, twee bekers en twee schalen, was al in 1932 door een vlootpredikant naar Nederland gebracht en aan de landelijke kerk overgedragen. De Hervormde gemeente in Emmeloord kreeg het vervolgens in bruikleen of schenking van de kerkelijke organisatie. Daarmee kreeg het jonge polderdorp een tastbare herinnering aan een veel oudere protestantse gemeenschap.
Een orgel dat moest worden vervangen
De orgelgeschiedenis begon al in 1951. Willem van Leeuwen uit Leiderdorp bouwde toen een eerste instrument, maar dat bleek na verloop van tijd te bescheiden voor de grote kerkzaal. Na verschillende voorstellen voor uitbreiding besloot de landelijke orgelcommissie in maart 1956 opdracht te geven voor een nieuw orgel. Het oorspronkelijke instrument werd uit de kerk gehaald en kreeg een tweede leven in de nieuwe Ontmoetingskerk in Creil.
Het vervangende orgel en de bijbehorende galerij kwamen in 1957 gereed. Van Leeuwen bouwde een groter pijporgel met drie onderdelen: het hoofdwerk, het rugwerk en het pedaal. Op 10 juli 1957 werd het instrument feestelijk in gebruik genomen. Organist Willem Hülsmann uit Amersfoort verzorgde de eerste bespeling. Het orgel kreeg al snel waardering. In 1959 kwamen ongeveer zeventig internationale orgelbouwers naar Emmeloord om het instrument te beluisteren. Het werd bij die gelegenheid als een bijzonder geslaagd werkstuk van Van Leeuwen beschouwd.
In de jaren daarna waren onderhoud en herstel nodig. Kaat & Tijhuis uit Kampen verwijderde in 1983 het VEKA-systeem van de pedaalwindlade en bracht de klank opnieuw in balans. Het orgel werd op 2 december van dat jaar weer in gebruik genomen. In de daaropvolgende jaren werden ook andere onderdelen aangepakt, waaronder het rugwerk en de manuaalladen.
Samenwerking met de Doopsgezinden
In 1962 werd het complex uitgebreid met een nieuwe vleugel. Daarin kwamen een extra kerkruimte en twee vergaderzalen. De uitbreiding kwam voort uit samenwerking tussen de Hervormde gemeente en de Doopsgezinden in de Noordoostpolder. De Doopsgezinde gemeenschap kon de nieuwe ruimten op zondag gebruiken. Daarmee kreeg het kerkelijke complex een bredere functie dan alleen die van Hervormde kerk.
In de jaren zeventig en tachtig werden verschillende bijgebouwen aangepast. De pastorie werd verbouwd en kreeg in 1983 een erker. Ook het verenigingsgebouw veranderde en in 1988 kwam er aan de westzijde extra ruimte voor sanitaire voorzieningen. Het oorspronkelijke interieur van de kerkzaal bleef daarbij grotendeels behouden.
Van Hervormde kerk naar Het Baken
Op 1 januari 2003 gingen de Hervormde gemeente en de Gereformeerde Kerk in Emmeloord samenwerken in de federatie Samen op Weg. Uiteindelijk werd besloten de kerkgebouwen anders te gebruiken. Op 11 juni 2006 vond de laatste dienst van de Hervormde gemeente in De Hoeksteen plaats. De PKN-gemeente ging verder in de voormalige Gereformeerde Nieuw-Jeruzalemkerk.
De Christelijke Gereformeerde Kerk in Emmeloord zocht op dat moment naar meer ruimte. Het eigen gebouw, dat in 1952 naar ontwerp van Nielsen en Spruit was gebouwd en in 1972 was uitgebreid, bood onvoldoende plaats.
De gemeente kocht daarom in 2006 het kerkgebouw De Hoeksteen, zonder de pastorie. Na een grondige verbouwing werd het op 7 december 2006 opnieuw in gebruik genomen.
De renovatie en aankoop bleven binnen een totaalbudget van ongeveer 800.000 euro. Omdat het gebouw een monumentale status had, kon gebruik worden gemaakt van beschikbare subsidies. Aan de buitenkant bleef de kerk vrijwel ongewijzigd, maar binnen kreeg de ruimte een heel ander aanzien. Het interieur werd lichter en kreeg een nieuwe inrichting in wit en blauw. De architecten van bureau K4 maakten het ontwerp. Een deel van de oorspronkelijke banken bleef behouden; op andere plaatsen kwamen stoelen. Ook het orgelfront werd wit geschilderd. De avondmaalstafel uit het voormalige kerkgebouw van Het Baken kreeg een nieuwe functie als gedachtenistafel in de hal.
Monument uit de beginjaren van Emmeloord
De Hoeksteen is als monument beschermd vanwege de architectonische kwaliteit, de historische betekenis en de plaats van het complex in het oorspronkelijke stadsplan van Emmeloord. De kerk, toren, pastorie en andere oorspronkelijke onderdelen vormen samen een herkenbaar geheel uit de eerste jaren van de polder.
De waarde ligt niet alleen in het ontwerp van Van Ravesteyn. Het complex laat ook zien hoe de eerste bewoners hun nieuwe woonplaats vormgaven en hoe belangrijk het kerkelijk leven in die pioniersjaren was. De Hoeksteen is daarmee niet alleen een markant gebouw, maar ook een tastbare herinnering aan de opbouw van de Noordoostpolder.
Het Baken – Zuiderkade 7
Foto: www.hoeksteenemmeloord.nl/portfolio-item/het-baken/
Het Baken – Christelijke Gereformeerde Kerk
De Christelijke Gereformeerde Kerk aan de Zuiderkade 7 werd in 1952 in gebruik genomen. Het gebouw, ontworpen door architectenbureau Nielsen en Spruit, was een eenvoudige wederopbouwkerk zonder toren. De sobere bakstenen zaalkerk kreeg een flauw hellend zadeldak en een rond venster boven de ingang. Aan de westzijde zorgde een lagere aanbouw met een brede raamstrook voor daglicht.
Bij het ontwerp werd rekening gehouden met de bestaande bebouwing.
Het verhaal gaat dat het gebouw zou zijn neergezet om ook te kunnen dienen als pakhuis, mocht de CGK in Emmeloord niet aanslaan.
De kerk bood oorspronkelijk plaats aan 225 kerkgangers en beschikte over een vergaderruimte. In 1972 werd het gebouw uitgebreid, maar uiteindelijk bleek het toch te klein voor de groeiende kerkgemeente.
In november 2006 werd Het Baken buiten gebruik gesteld. De Christelijke Gereformeerde Kerk nam toen De Hoeksteen over. Twee jaar later kreeg het voormalige kerkgebouw een nieuwe bestemming als kinderopvang. Het orgel was al in 1971 wegens de slechte staat afgebroken.
Bronnen: Voor dit artikel is onder meer gebruikgemaakt van historische informatie van Kerkopbouw en kerkbouw in de IJsselmeerpolders Wikipedia, Het Flevolands Archief, Omroep Flevoland, Flevopost, Stentor Flevoland, Flevoland Erfgoed HoeksteenEmmeloord.nl en Emmeloord.info
