De Leeuwen van Emmeloord
De vier leeuwen waren het eerste kunstwerk in de Noordoostpolder.
Het tweede kunstwerk was ‘De drie muzen‘ op de entree van Schouwburg ’t Voorhuys.
We hebben er een haat-liefde verhouding mee.
Ze stonden er, toen weer niet, nu weer wel…
Of in Kraggenburg?
Hoe zat het eigenlijk met die beesten?
Hieronder een vermakelijk chronologisch verslag.
onder de poldertoren
De leeuwen in een notendop
- 1882
De vier leeuwen zijn aan het eind van de negentiende eeuw gemaakt door Bart van Hove en rond 1882 geplaatst aan weerszijde van de grote sluis van het Merwedekanaal bij Zeeburg (Amsterdam) - 1942
Het Merwedekanaal wordt verbreed tot Amsterdam Rijnkanaal.
De Leeuwen staan in de weg en gaan in opslag - Eind jaren ’40
De leeuwen worden gespot in Emmeloord. Geschenk? Onbekend. - 1952
Noordoostpolder viert 10 jarig bestaan.
De Leeuwen worden geplaatst bij het kruispunt.
Een Leeuwenmonument wordt gemaakt - 1964
De Leeuwen maken het kruispunt onveilig en verhuizen ‘tijdelijk‘ naar de gemeentewerf - 1965
Nieuwjaarsstunt: Kraggenburg pikt een Leeuw. De gemeente toonde zich een goed verliezer. Ze krijgen er zelfs nog één bij. (de 4 Leeuwen zijn 2 x 2 symmetrische setjes). De twee overige leeuwen blijven vooreerst op de gemeentewerf staan. - 1969
Nieuwjaarsstunt: De overige twee Leeuwen worden tijdens oudejaarsavond versleept van de gemeentewerf naar het jongerencentrum De Klos aan de Meldestraat. De Gemeente plaatst ze daarna in de groene zoom aan de Meldestraat. - 1976
Nieuwjaarsstunt: Nagele pikt een Leeuw van Kraggenburg. Het dier moest per omgaande terug, maar niet voordat Piet van der Sar via een gipsen mal een snelle (slordige) kopie had gemaakt. - 2010
Het plein rond Poldertoren wordt opgeknapt. De bevolking mist de leeuwen.
Kunstenaar Marieke van Diemen wordt gevraagd 4 replica’s te maken. Lion Noir. - 2013
Sluiscomplex Amsterdam-Rijnkanaal wordt gesloopt. Rijkswaterstaatmedewerker Herman van Dijk vraagt zich af waar hun leeuwen toch gebleven zijn. In de Noordoostpolder dus. Met de mal van de leeuw (Lion Noir) maakt Amsterdam weer vier nieuwe Leeuwen..
Er zijn nu dus 13 leeuwen
Symmetrie
De leeuwen lijken exact gelijk, maar er is symmetrie.
De ene leeuw heeft zijn rechter poot over de linker poot geslagen terwijl dat bij de andere leeuw andersom is.
- Meldestraat
2 originelen (setje) - Kraggenburg
2 originelen (setje) - 4 replica’s
onder de Poldertoren - 1 replica in Nagele
- Zeeburg Amsterdam
(4 nieuwe oude leeuwen)
En nog een gipsen modelletje
In de collectie van het Amsterdam Museum bevindt zich nog een klein gipsen model van één van deze leeuwen. Dit ontwerp-model werd in 1890 aangeboden aan J.M.F. Wellan, één van de ontwerpers van het Merwedekanaal.
22 cm x 33.2 cm x 16.5 cm (h,b,d)
Maakt dit 14 exemplaren ?
Wellan was van 1 nov 1894 tot 1 okt 1900 hoofdinspecteur was bij ’s Rijks Waterstaat, (later: Rijkswaterstaat) Aardig te vermelden is dat J.M.F. Wellan ook onderzoek heeft gedaan naar het “droogmaak-plan Zuiderzee” van zijn Rijkswaterstaat collega J.A. Beijerick. Een plan dat later door T.J. Stieltjes werd omgewerkt en ingediend.
Locatie in Zeeburg Amsterdam
over
Bart van Hove
De Leeuwen zijn gemaakt door Bart van Hove (1850 – 1914). Hij is ook de maker van het monument in Artis.
De Leeuw is duidelijk te herkennen.
Spuuglelijk
Echt succes had Van Hove niet met zijn monument in Artis.
Het architectuur- en bouwtijdschrift ‘De Opmerker’ schrijft: “De voornaamste fout, waaraan dit werk zijn fiasco heeft te danken, is het totaal gemis aan goede architectuur. Blinkt het vrouwenfiguur al niet door bijzondere schoonheid uit, de leeuw mist totaal alle aantrekkelijkheid en gelijkt nog meer op een oudenman, dan zoals Hildebrand zegt dat een leeuw er in een beestenspel uitziet. Hoe is het mogelijk, vlak voor de galerij der wilde dieren, waar men een prachtige leeuw in natura kan bewonderen, zulk een parodie op dit edele dier te plaatsen. Arme kunst, die zulk een natuur tot leermeester heeft.”
foto Artis monument Wikipedia Zxempire
#/media/Bestand:Artis_Hollandse_Tuin_6.jpg){kind=link}
Het Leeuwenmonument
Bij de viering van ’10 jaar Noordoostpolder’ werden De Leeuwen in 1952 geplaatst op vier gemetselde stenen sokkels.
Plaats: op het kruispunt Nagelerstraat / Lange en Korte Dreef.
De brug heet De leeuwenbrug (één van de vier boogbruggen)
Deze sokkels waren bekleed met stenen platen van ‘Bentheimer zandsteen‘ die in 1948 op kavel R43 gevonden zijn in een scheepswrak uit de zeventiende eeuw.
Toen de polder in ’42 droog kwam te liggen, werden diverse scheepswrakken die eerder op de Zuiderzee waren vergaan gevonden.
Op kavel R43 net boven Marknesse (kavelkaart) stuitte men op een schip die als lading een hoeveelheid van 14 blokken Bentheimer zandsteen vervoerde.
Deze blokken steen zijn gebruikt voor de bekleding van het Leeuwenmonument.
Toen de leeuwen in opslag gingen en het leeuwenmonument werd afgebroken, zijn de platen teruggegeven aan de pachter van kavel R43. Deze cultuurboerderij van het type Q7h uit 1943 aan het begin van de Oosterringweg draagt nog steeds de naam : ‘De 14 blokken’. Nu is de pachter J. Visscher, vroeger Togtema.
Bentheimer zandsteen is een zuivere en relatief stevige zandsteen met een gelijkmatige structuur, die zich voor vele doeleinden leent. De steen heeft aanvankelijk een licht geelbruine kleur, die later door verwering steeds donkerder wordt.
Bentheimer zandsteen werd gewonnen in steengroeves in de Graafschap Bentheim in Duitsland en werd daar aangeduid als ‘Bentheimer Gold’.
Verscheidene monumenten van nationale allure zijn opgetrokken uit de Bentheimer zandsteen, zoals het Paleis op de Dam en de Martinitoren in Groningen.
Inscriptie platen:
HET MONUMENT WERD DE DIRECTIE VAN DE
NOORDOOSTPOLDER AANGEBODEN DOOR DE
GEZAMENLIJKE AMBTENAREN BIJ DE HER-
DENKING VAN HET 10 JARIG⋅ BESTAAN
VAN DE NOORDOOSTPOLDER
En op de andere sokkel:
DEZE 4 LEEUWEN ZIJN AF-
KOMSTIG VAN DE ,,SYPHON”
TE ZEEBURG BIJ AMSTER-
DAM DIE IN 1942 BUITEN
GEBRUIK WERD GESTELD
DE STEEN VAN DE BEKLEDING WERD
GEVONDEN OP KAVEL R43 IN EEN
SCHEEPSWRAK UIT DE 17E EEUW
WEETJES
‘De Zeeburgersluizen in Amsterdam Oost werden een paar jaar geleden uitgebreid en daarna waren de vier machtige, gebeeldhouwde dieren, ginds niet meer nodig. De Noordoostpolder-directie kwam dit aan de weet, nam de sluisversiering over en verrijkte er in haar gedachten de polderhoofdstad Emmeloord mee. En zo staan de beesten thans op een onschuldige plaats te wachten op het ogenblik, dat zij zullen meehelpen het grote centrumplein, „De Deel” sfeer en waardigheid te geven’.
’t Nieuws voor Kampen 26-11-1949
Monument te Emmeloord
In het kader van de herdenking van het tienjarig bestaan van de Noordoostpolder in 1952 heeft het personeel van de directie het Leeuwenmonument op de Deel te Emmeloord laten vervaardigen ten einde op die wijze permanent de afsluiting van de eerste periode van ingespannen noeste arbeid voor de toekomst te symboliseren. De bekleding van de voetstukken van dit monument is vervaardigd van Bentheimer zandsteen, gevonden in de Noordoostpolder, in een scheepswrak uit de 17e eeuw. Op een muurtje zullen belangrijke polderdata, zoals de droogvalling van het nieuwe land en dergelijke worden vermeld.
Algemeen Handelsblad 16-10-1953
Een leeuw weggegeven aan Blankenham
In de Oudejaarsnacht van 1963 op 1964 roofden inwoners van Luttelgeest het hoogwater-kanon van Blankenham. Het kanon werd overigens keurig teruggebracht.
De toenmalige Burgemeester van Noordoostpolder F.M. van Panthaleon van Eck stelde voor dat één van de leeuwen naast het kanon de wacht moest houden en gaf daarvoor een leeuw cadeau aan Blankenham.
De bevolking van Noordoostpolder stond op zijn achterste benen. De leeuw moest en kwam retour.
Blankenham zegt het kanon moedig te hebben heroverd en een leeuw als krijgsbuit te hebben meegenomen.
1964 Het doek valt
Het doek valt voor de Leeuwen. Ze belemmeren teveel het uitzicht op het kruispunt en worden verwijderd.
Er zijn plannen om de Leeuwen te verhuizen naar het wandelpad nabij de Poldertoren.
Ze worden ’tijdelijk’ geparkeerd op de gemeentewerf.
1965 Kraggenburg
Tijdens een oudejaarsstunt van 1964 op 1965 heeft Kraggenburg één van de leeuwen ‘gepikt’ en versleept naar Kraggenburg.
De gemeente Noordoostpolder toonde zich een goed verliezer en schonk Kraggenburg een tweede leeuw.
Deze staan nu aan de poort van het dorp.
Sindsdien wordt het dorp wel Leeuwenburg genoemd, heet de carnavalsvereniging De Zotte Leeuwkes en wordt in de winter de Leeuwenronde geschaatst.
Ze hebben een gespiegeld stelletje gekregen. De ene leeuw heeft zijn linkerpoot over de rechterpoot en de andere leeuw andersom. Of andersom.
Nadat de leeuwen aan Kraggenburg geschonken waren, heeft de gemeente de Bentheimer zandsteen van de sokkel geschonken aan dhr Togtema, landbouwer aan de Oosteringweg op wiens land het wrak gelegen had.
1969 Meldestraat
Leeuwen blijven aantrekkelijke objecten om ter gelegenheid van de jaar wisseling te verplaatsen. Dat bleek ook op de drempel ’68-’69 weer: de twee overgebleven leeuwen, die verkleumd op het terrein van Publieke Werken aan beter tijden dachten, zijn oudejaarsavond door jongelui overgebracht naar de in gang van de jeugdsoos-clubhuis in de Meldestraat.
De gemeente, wakker geschud, verplaatste de twee leeuwen naar de groene strook aan de Meldestraat waar ze tot aan de dag van vandaag rustig mijmeren.
1976 Nagele
Tijdens de jaarwisseling 1975 1976 heeft Nagele een leeuw versleept van Kraggenburg naar Nagele.
Het dier ging per omgaande terug, maar niet voordat Piet van der Sar via een gipsen mal een kopie had gemaakt.
Deze kloon staat nu in Nagele, de kwaliteit is inmiddels behoorlijk verslechterd.
2010 Welpenbrug
De Leeuwenbrug en Leeuwenkruising aan de Nagelerstraat – Lange dreef zijn vernoemd naar de leeuwen.
Twee van deze Leeuwen staan nu aan de Meldestraat.
Aardig om te weten dat in 2010 de fietsbrug over de Espelervaart, nabij de Hoefbladstraat en Meldestraat de toepasselijke naam ‘De Welpenbrug’ heeft gekregen..
2010 De nieuwe Leeuwen
Lion Noir
Het plein rond De Poldertoren is opgeknapt. En Emmeloord mistte zijn Leeuwen.
Maar de Meldestraat wilde de leeuwen niet meer kwijt. En Kraggenburg al helemaal niet.
Men besluit een serie extra leeuwen te laten vervaardigen.
Naar een idee van kunstenares Marieke van Diemen heeft men een afgietsel gemaakt van één van de leeuwen aan de Meldestraat en vier replica’s gemaakt.
Daarom is hier van symmetrie geen sprake meer. De ene leeuw had zijn rechter poot over de linker poot geslagen terwijl dat bij de andere leeuw andersom was. Nu hebben alle replica’s de rechter over de linkerpoot.
Toch zijn ook deze vier leeuwen niet exact gelijk. Marieke van Diemen heeft bewust bij iedere individuele leeuw enkele ‘onvolmaaktheden’ aangebracht.
De ‘echte leeuwen’ zijn uit steen gehouwen. Deze leeuwen zijn met behulp van een rubber mal nagemaakt en gegoten van zwart ‘basalt beton’.
Deze leeuwen met als naam Lion Noir zijn op 22 april 2010 geplaatst. Anno 2026zijn ze trouwens niet zo zwart meer.
De firma authentiekeplafonds heeft de mal gemaakt,
Nimis Beton te De Cruquius heeft de replica’s gemaakt.
2013 Het verhaal gaat verder
Wanneer in 2013-2015 de laatste resten van het oude sluiscomplex aan het Amsterdam-Rijnkanaal gesloopt worden, vraagt Rijkswaterstaatmedewerker Herman van Dijk zich af waar hun leeuwen toch gebleven zijn.
Herman zet zijn tanden er in. ‘ Wie heeft die Leeuwen’.
Even googelen: komt bij mij uit.
In de Noordoostpolder dus!
En wij wil ze echt niet teruggeven. Eens gegeven….
Kraggenburg wil zo ook zeker niet meer missen.
Een grote meevaller voor Van Dijk is dat de leeuwenmal – waarmee nieuwe leeuwen afgegoten kunnen worden – nog steeds in Emmeloordse handen is én dat Emmeloord bereid is deze mal ter beschikking te stellen. Met de mal van de leeuw (Lion Noir) maakt Amsterdam daardoor weer vier nieuwe Leeuwen.
Alhoewel vastgesteld moet worden dat de oorspronkelijke roofdieren nog steeds in de Noordoostpolder staan, kunnen we stellen dat sinds 2015 weer vier leeuwen pronken aan de ingang van het Amsterdam-Rijnkanaal.
Alle beelden in Amsterdam zijn gemaakt aan de hand van het afgietsel en zijn dus allemaal grotendeels hetzelfde; rechter voorpoot over de linker.
1891
De vier leeuwenbeelden zijn aan het eind van de negentiende eeuw gemaakt door Bart van Hove en stonden voor de grote sluis van het Merwedekanaal bij Zeeburg. Zij bewaakten vanaf 1891 de syphon onder het toenmalig Merwedekanaal.
De syphon werd aangelegd om het Amsterdamse grachtenwater onder het nieuwe kanaal door in het IJ te spuien en het frisse water van het IJ in de grachten binnen te laten.
Ontwerptekening van een siphon onder het Amsterdam – Merwedekanaal bij Amsterdam tot uitlozing en waterverversing van stadswater: lengte-doorsnede met binnen- en buitenhoofd en waterpeilen 1:100 1:100 en plattegrond 1:1.000.
Illustratie bijlage 23 bij publicatie in Tijdschrift koninklijk instituut van ingenieurs te ‘s-Gravenhage. (Notulen 1887-1888, zie de bibliotheek van de TU Delft. Link opent in nieuw venster.)
Met detail van een leeuw bij het binnenhoofd aan de zijde van het uitwateringskanaal en gericht naar het kanaal. Met toelichting over de techniek van de grondduikers onder het kanaal. De beelden zijn gemaakt door Bart van Hove.
Bij de aanleg van het Merwedekanaal rond 1890 was het nodig om het overtollige water van de gemeente Amsterdam en het hoogheemraadschap Amstelland af te voeren naar de Zuiderzee via buizen onder het kanaal, een zgn sifon. Voordat het kanaal er was kon het stadswater via uitwateringsluizen rechtstreeks afvoeren naar de Zuiderzee. In het archief van het hoogheemraadschap Amstelland werd geen informatie gevonden over de betekenis van dit waterwerk voor de waterhuishouding van Amstelland.
Bij de bouw ca 1882 van de sifon van Zeeburg werden 4 leeuwen geplaatst aan weerszijden van het Merwedekanaal. Wegens de verbreding van het kanaal rond 1940 werden de leeuwen verwijderd.
In 1953 heeft de landdrost van de Noordoostelijke Polder de schenking van de leeuwen aanvaard van de Directie Wieringermeer. Deze zijn geplaatst in Emmeloord als symbolisering van de afsluiting van de eerst 10 jaar van de kolonisatie van de Noordoostpolder.
Na de verwijdering van de schutsluis in het kanaal bij Zeeburg herplaatste RWS in 2015 replicas van deze leeuwen.
bron: Historisch archief van Waterschap Amstel, Gooi en Vecht