De Golfslag
Het voormalige verzorgingshuis De Golfslag aan het Smedingplein 2 in Emmeloord is een markant voorbeeld van de naoorlogse architectuur. Het gebouw werd in 1971 officieel geopend en is ontworpen door architect Abe Bonnema. De bovenbouw met zes woonlagen rust op betonnen pijlers van ongeveer zeven meter hoog. Op het platte dak staat een opvallende opbouw met een overstekend, golvend dak.
Het complex beschikte over 138 appartementen: 120 eenpersoons- en 18 tweepersoonskamers. Daarnaast waren er ziekenkamers, kamers voor hulpbehoevenden en logeerkamers. Tussen de betonnen pijlers bevonden zich de gemeenschappelijke en ondersteunende ruimten, waaronder de keuken, kantoren en recreatiezaal.
Bonnema zette de bovenbouw bewust op poten. Daarmee ontstond een duidelijke scheiding tussen de woonverdiepingen en de voorzieningen op de begane grond. Bovendien konden ook de bewoners van de laagste woonlaag uitkijken over de polder, het nieuwe land waarop velen van hen als pionier hadden gewerkt.
De gevels zijn opgetrokken uit gele baksteen. Doorlopende raamstroken, balkons aan de zuidzijde en het sterk verticale karakter geven het gebouw een krachtige uitstraling. Een naar buiten springende toren met trappenhuis en liften vormt de ontsluiting van het gebouw. Haaks op het hoofdgebouw stond een laag entreegebouw met onder meer de recreatiezaal.
Een naam met meerdere betekenissen
Het markante golvende dak doet denken aan de golfslag van de voormalige Zuiderzee. Toch was het niet architect Abe Bonnema die de naam De Golfslag bedacht. Die naam werd voorgesteld door Bets Borm-Luykx (1918-2015), die namens Caritas deel uitmaakte van de gemeentelijke bestuurscommissie.
In Goor, nabij Almelo, werd in 1971 op basis van hetzelfde ontwerp verzorgingshuis De Stoevelaar gebouwd. Het gebouw werd in spiegelbeeld uitgevoerd en heeft eenzelfde karakteristieke wiebertjes-dakopbouw. Het is daarom duidelijk dat het geen verwijzing is naar de Zuiderzee.
Een verzorgingshuis voor de polder
Een van de verworvenheden van de naoorlogse welvaartsstaat was het bejaardentehuis: een plek waar ouderen na een werkzaam leven konden wonen en verzorgd worden. Ook in de Noordoostpolder, waar eind jaren vijftig nog relatief weinig ouderen woonden, ontstond behoefte aan een eigen verzorgingshuis.
De eerste plannen voor De Golfslag dateren uit 1961. Op 24 november 1965 werd een gemeentelijke bestuurscommissie benoemd, onder voorzitterschap van wethouder W.G. de Feyter. De gemeenteraad installeerde de commissie op 9 januari 1966.
In de commissie waren verschillende maatschappelijke en levensbeschouwelijke organisaties vertegenwoordigd. Zo namen mevrouw Kostense namens Humanitas, mevrouw Borm namens Caritas, mevrouw Van Bree namens de Hervormde Kerk en de heer Doornbos namens de Gereformeerde Stichting voor Maatschappelijk Werk zitting. Ook dokter Van Es als medisch deskundige, raadslid Zomer en een bouwkundig ambtenaar maakten deel uit van het gezelschap.
Op 21 juli 1966 kreeg ir. Abe Bonnema de opdracht een schetsontwerp te maken. Het gemeentebestuur was enthousiast over zijn plan en in 1968 volgde de aanbesteding. De bouw werd gegund aan N.V. Moes uit Kampen. Op 17 juni 1968 ging de eerste paal de grond in.
De eerste bewoners namen tussen 1 oktober en half december 1970 hun intrek in het nieuwe verzorgingshuis. Op 3 februari 1971 werd De Golfslag officieel geopend door minister Wim Schut van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening.
Brand kort na de opening
Nog geen drie maanden na de officiële opening brak op 18 april 1971 in de vroege ochtend brand uit in de recreatieruimte. Vermoedelijk was kortsluiting de oorzaak.
Omdat de elektriciteit tijdens de bluswerkzaamheden uit voorzorg werd uitgeschakeld, moesten de bewoners via de trappenhal worden geëvacueerd. De naar buiten springende lift- en trappenhal bewees daarbij haar waarde als nooduitgang.
De brand verwoestte de afzonderlijke zuidwestelijke vleugel met daarin onder meer de keuken, recreatiezaal, administratie en dienstvertrekken. Het hoofdgebouw en de oostelijke dienstvleugel bleven gespaard. Nadat noodvoorzieningen waren getroffen, konden de bewoners op 3 mei alweer terugkeren naar hun kamers.
Eind augustus 1971 was de herbouw van het verwoeste gedeelte afgerond. Ter gelegenheid daarvan bood de Vereniging De Lange Nering een keramisch wandreliëf aan voor de centrale recreatieruimte. Het kunstwerk, gemaakt door keramist Joop Puntman (1934-2013), verwijst naar de inpoldering van de Noordoostpolder.
Een dreigende sloop
In de jaren negentig voldeed De Golfslag niet meer aan de eisen van de tijd. Renovatie werd door de betrokken instanties als te kostbaar beschouwd. In 1994 werd daarom aangekondigd dat het gebouw zou worden gesloopt en plaats zou maken voor een nieuw woonzorgcomplex met aanleunwoningen.
Architect Abe Bonnema verzette zich fel tegen de plannen. Hij beschouwde De Golfslag als een belangrijk onderdeel van de architectuur-historie van Emmeloord en de Noordoostpolder. Bovendien had het gebouw voor hem een bijzondere betekenis: het was het eerste verzorgingstehuis voor de eerste bewoners van de polder.
Bonnema beriep zich op zijn auteursrecht en stelde dat een architectonisch werk niet zomaar vernietigd mocht worden. Het gerechtshof in Leeuwarden gaf hem op 17 maart 1997 in hoger beroep gelijk. Volgens het hof waren de financiële en functionele argumenten voor sloop onvoldoende overtuigend, omdat renovatie het behoud van het gebouw mogelijk maakte.
De uitspraak voorkwam dat De Golfslag werd gesloopt. Daarmee bleef een karakteristiek gebouw uit de beginperiode van de Noordoostpolder behouden.
Van verzorgingshuis naar woon-zorgcomplex
Uiteindelijk werd De Golfslag in 2015 gesloten. In het voorjaar van dat jaar verlieten de laatste bewoners het gebouw. De Golfslag werd verkocht, maar plannen om het om te bouwen tot appartementencomplex kwamen niet direct van de grond. Het gebouw stond jarenlang leeg.
Op 21 december 2019 brak opnieuw brand uit, ditmaal in het achterste gedeelte van de benedenverdieping. De brandweer rukte uit voor een zeer grote brand. Het vuur bleef uiteindelijk beperkt tot de onderbouw. Een deel daarvan moest worden gesloopt om de brand te kunnen blussen.
Het wandreliëf van Joop Puntman bleef behouden. Het kunstwerk was tijdens de brand elders in de polder opgeslagen in een landbouwschuur.
Op 5 juni 2020 werd De Golfslag verkocht aan projectontwikkelaar Accretio Aedificium uit Zwolle. De ontwikkelaar wilde het gebouw renoveren en woningen voor verschillende doelgroepen realiseren. In januari 2021 ondertekenden de gemeente en de ontwikkelaar de exploitatieovereenkomst.
Eind 2022 begonnen de renovatiewerkzaamheden. De betonschade aan de galerijvloeren werd hersteld en de constructie kreeg een beschermende behandeling. Bij de herontwikkeling bleef het karakteristieke uiterlijk van het gebouw grotendeels behouden. De oorspronkelijke hoofdstructuur en strakke lijnen werden gerespecteerd, terwijl de onderbouw opnieuw werd vormgegeven.
In het vernieuwde complex zijn 106 appartementen gerealiseerd. Daarvan zijn 73 woningen bestemd voor Zorggroep Oude en Nieuwe Land (ZONL), voor ouderen en mensen die zorg nodig hebben. Op de begane grond bevinden zich 38 zorgwoningen en een buurthuis. Op de zes verdiepingen daarboven zijn 68 appartementen in de sociale huur en vrije sector gerealiseerd.
Eind december 2023 werd de vernieuwde Golfslag opgeleverd en betrokken de eerste bewoners hun appartement. Begin januari 2024 keerde ook het wandreliëf van Joop Puntman terug naar het gebouw. Het kreeg een plek naast de trap in de algemene hal.
Op 2 februari 2024 werd het vernieuwde woon-zorgcomplex officieel geopend door wethouder Toon van Steen, precies 47 jaar na de opening van het oorspronkelijke verzorgingshuis.
Ook de naam Emmeloord keerde terug op de oostelijke gevel. De letters waren tijdens de verbouwing tijdelijk verwijderd, maar bleken bij de cultuurhistorische analyse van grote waarde. De gemeente nam ze in bruikleen en stelde € 10.000 beschikbaar voor herstel en terugplaatsing. Op 10 november 2023 werden de letters opnieuw aan de gevel bevestigd.
Mogelijk rijksmonument
De Golfslag heeft de status van een belangrijk Post 65-monument: een gebouw uit de periode 1965-1990. In oktober 2025 werd bekend dat het gebouw mogelijk in aanmerking komt voor de status van rijksmonument.
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) onderzoekt een lijst van 63 bijzondere objecten uit deze periode. De Golfslag is een van de gebouwen die daarbij nader worden bekeken. Op zijn vroegst in 2026 wordt duidelijk of het daadwerkelijk de status van rijksmonument krijgt.
Dat De Golfslag behouden is gebleven, is bijzonder. Waar het gebouw in de jaren negentig ternauwernood aan sloop ontsnapte, heeft de recente herontwikkeling ervoor gezorgd dat het markante ontwerp van Abe Bonnema opnieuw een toekomst heeft gekregen.
Uit de krant: Brand 1971
Op 18 april 1971 , dus kort na de opening, heeft er een felle brand gewoed in de benedenverdieping.
EMMELOORD — Een felle brand in het bejaardencentrum „De Golfslag” in Emmeloord heeft zondagmorgen de van de bovenbouw los staande keuken, administratieruimten, liften, recreatiezaal en dienstvertrekken verwoest. Alle 130 aanwezige bejaarden konden tijdig in veiligheid worden gebracht. De brand is waarschijnlijk ontstaan door kortsluiting in de recreatiezaal.
De schade wordt geschat op ongeveer één miljoen gulden. „De Golfslag” is tegen brandschade verzekerd.
De schade bleek uiteindelijk ruim ƒ 2,5 miljoen te bedragen.
De brand moet om tien over vijf zondagmorgen al hebben gewoed. Op dit tijdstip bleven de elektrische klokken van het centrum staan. De brand werd om ongeveer half zes ontdekt door mevr. Straat uit een tegenover het centrum liggende straat. Zij sloeg alarm bij de brandweer en politie. Haar echtgenoot, de 33-jarige vertegenwoordiger B. Straat, is gaan helpen bij het redden van bejaarden en raakte daarbij gewond, toen een raam naar beneden klapte. Na in het ziekenhuis zijn wonden te hebben laten hechten kon de heer Straat huiswaarts gaan.
In het centrum, dat plaats biedt aan 138 bejaarden, waren 130 personen aanwezig, van wie acht bedlegerig waren. Dezen zijn in een ziekenhuis opgenomen. De overigen zijn bij familieleden en kennissen ondergebracht. Niemand van de bewoners raakte gewond. Wel moesten enkelen van hen in pyjama het tehuis verlaten. Hun bezittingen bleven achter. Daar de liften niet meer werkten, werden de bewoners aan de achterzijde van het centrum via trappen afgevoerd.
De evacuatie verliep zeer vlot en was om zeven uur voltooid.
Op 3 mei 1971 konden de bewoners weer hun intrek nemen in hun appartement.
Een 2e Golfslag
In Goor (nabij Almelo) staat een tweede exemplaar van de Golfslag.
Eigenaar is Verzorgingshuis De Stoevelaar.
Hetzelfde ontwerp van Abe Bonnema, maar dan in spiegelbeeld.
Ook hebben beide gebouwen dezelfde karakteristieke wiebertjes-vormige dak-elementen.
De oude, 50 jaar oude flat (geopend in december 1971) is sinds de zomer van 2026 (start sloop eind juni 2026) grotendeels gesloopt.
Het slopen werd een feestje:
Architect – Abe Bonnema
De ir. Abe Bonnema Stichting, die zijn nalatenschap beheert, heeft onder meer tot doel om de kwaliteit van de architectuur in Nederland te bevorderen. Abe Bonnema leeft voort in de jaarlijkse, naar hem genoemde architectuurprijs.
Abe Bonnema heeft een grote, bijzondere en waardevolle erfenis nagelaten. Zonder Bonnema had Leeuwarden er heel anders uitgezien. Elke Leeuwarder kent het Girokantoor aan de Tesselschadestraat en de Avéro- en Achmea-torens aan de Lange Marktstraat. Maar naar ontwerp van Bonnema zijn in Leeuwarden ook vele duizenden woningen gebouwd en talloze gebouwen voor zorg, onderwijs, bedrijfspanden, winkels en kantoren.
Bekende werken buiten Friesland zijn het kantorencomplex van Nationale Nederlanden in Rotterdam en het hoofdkantoor van de Belastingdienst in Amsterdam-Sloterdijk. Bonnema ontving verschillende architectuurprijzen en zijn ontwerpen werden onder meer tentoongesteld in het Museum of Modern Art in New York. Abe Bonnema leeft voort in de jaarlijkse naar hem genoemde architectuurprijs.
bron: https://abebonnema.nl/
Foto: Michael Klinkhamer
Uit de krant:
Brand 1971
Op zondagmorgen 18 april 1971, niet lang na de officiële opening op 3 februari 1971, ontstond er brand op de begane grond van Golfslag De bewoners werden ’s morgens vroeg geëvacueerd. De schade bleef gelukkig beperkt tot het materiële, al dekte de verzekering niet alle schade. Voor veel medewerkers en bewoners was het vooral een traumatische ervaring.
Klaas Post, hoofd technische dienst, was er bij en vertelt zijn verhaal De brand werd ’s morgens vroeg ontdekt door mevrouw Straat, aan Schokkerwal woonde. Zij werkte bij ons als verzorgster De brandweer was snel ter plekke, maar kon de brand aanvankelijk moeilijk blussen. Het vuur verspreidde zich in de ruimte boven het plafond. Daar konden de brandweerlieden moeilijk komen. Uiteindelijk hebben ze, voorbij de keuken, het plafond afgekapt. Verbrande delen kwamen naar beneden en daarna konden ze de brand blussen. Toen was het ook snel gebeurd. Halverwege de morgen kon het sein brand meester worden gegeven. Omdat er een flinke ruimte is tussen de begane grond en de rest van het gebouw zijn de vlammen gelukkig niet op de eerste verdieping gekomen.
HOE DE BRAND IS ONTSTAAN IS NOOIT DUIDELIJK GEWORDEN.’
Ondertussen waren alle bewoners geëvacueerd. Aanvankelijk nog veel via de lift aan de oostzijde. Die werkte nog goed. Later via de trap. Mensen moesten belangrijke spullen achterlaten. Sommigen hadden hun portemonnee of soms zelfs hun gebit nog op hun kamer liggen. Onder kordate leiding van directrice Van Dijk werden de bewoners opgevangen in ’t Voorhuys. De families werden ingelicht en die zorgden voor tijdelijke opvang
Klaas Post, de technische man: Hoe de brand is ontstaan is nooit duidelijk geworden. Kortsluiting kon het volgens mij niet geweest zijn: Ik heb geen gesprongen stoppen gezien. Ik vermoed dat het een oververhit apparaat bij de receptie is geweest, in combinatie met een kurk droge omgeving. Er werd flink gestookt, omdat bewoners gauw last hadden van kou.