Markerwaard
De Markerwaard: de polder die er nooit kwam
De Markerwaard was ruim een eeuw lang een geplande polder in het zuidwesten van het IJsselmeer, maar is uiteindelijk nooit aangelegd. Al in het oorspronkelijke Zuiderzeeplan van ingenieur Cornelis Lely was op deze plaats een nieuwe polder voorzien. In de loop der tijd kreeg het gebied verschillende namen en veranderden ook de plannen voor de inrichting.
Na de aanleg van de Wieringermeer, de Noordoostpolder en Oostelijk en Zuidelijk Flevoland bleef de Markerwaard lange tijd op de planning staan. Ook werden al delen van de benodigde waterkeringen aangelegd. Sommige daarvan kregen later een andere functie. Zo ontstonden onder meer de dijk naar Marken en de dijk tussen Lelystad en Enkhuizen.
één van de vele ontwerpen
Van vaste planning naar twijfel
Na de aanleg van Oostelijk Flevoland was het aanvankelijk nog steeds de bedoeling om daarna de Markerwaard droog te leggen. Toch kreeg Zuidelijk Flevoland uiteindelijk voorrang. Daarbij speelden onder meer de ontwikkeling van Lelystad en de behoefte aan nieuwe ruimte voor de groeiende Randstad een rol.
Economische omstandigheden, veranderende beleidsprioriteiten en nieuwe inzichten over natuur en milieu zorgden er in de jaren daarna voor dat de plannen steeds verder ter discussie kwamen te staan. Vooral in de jaren zeventig en tachtig groeide de twijfel over de vraag of de Markerwaard nog wel moest worden aangelegd.
Uiteindelijk besloot de Nederlandse regering in 2003 definitief af te zien van de drooglegging.
Gevolgen voor Lelystad
Lelystad zou over de twee polders liggen, Oostelijk Flevoland en Markerwaard.
Daarom ligt het zo strak aan de rand. Het uitblijven van de Markerwaard had dus flinke gevolgen voor Lelystad. De stad was dus oorspronkelijk bedacht als centraal gelegen hoofdstad van een gebied dat op meerdere nieuwe polders zou bestaan. Toen de Markerwaard niet werd aangelegd, kwam Lelystad relatief aan de rand van Flevoland te liggen. De stad groeide daardoor minder sterk dan aanvankelijk was voorzien.
Ook verschillende plannen voor de Markerwaard verdwenen daarmee van tafel. Zo werd in het verleden gedacht aan een tweede nationale luchthaven in de nieuwe polder. De discussie over de uitbreiding van de luchtvaart en de rol van Lelystad Airport laat zien dat de gevolgen van het niet aanleggen van de Markerwaard nog steeds doorwerken.
Het Markermeer als natuurgebied
Ook het Markermeer zelf veranderde ingrijpend door de afsluiting van de Zuiderzee. De natuurlijke uitwisseling met de Waddenzee en het IJsselmeer veranderde, waardoor veel slib in het meer terechtkwam en de ecologische kwaliteit onder druk kwam te staan.
Om het natuurgebied nieuwe impulsen te geven, werd vanaf 2016 gewerkt aan de aanleg van de Marker Wadden. Deze kunstmatige natuureilanden moeten bijdragen aan het herstel van de natuur en zorgen voor nieuwe leefgebieden voor vogels, vissen en andere dieren.
De Marker Wadden laten zien dat het gebied voortdurend in ontwikkeling blijft. Waar ooit een nieuwe polder was gepland, is nu juist ruimte gemaakt voor natuur.
Een Nederlands ‘wat-als’-project
De geschiedenis van de Markerwaard is daarmee vooral een verhaal over veranderende inzichten en keuzes. Wat in het verleden als een logische volgende stap in de Zuiderzeewerken werd gezien, werd later steeds meer beschouwd als een ingreep die niet langer vanzelfsprekend was.
Voorstanders van de oorspronkelijke plannen wijzen erop dat met de Markerwaard veel extra ruimte voor wonen, landbouw, infrastructuur en andere ontwikkelingen beschikbaar had kunnen komen. Tegenstanders benadrukken juist de waarde van het open water en de natuur die behouden zijn gebleven door de polder niet aan te leggen.
De Markerwaard is daarmee uitgegroeid tot een van de grootste ‘wat-als’-projecten uit de Nederlandse waterstaatkundige geschiedenis: een polder die op talloze kaarten stond ingetekend, waarvan delen van de infrastructuur al waren voorbereid, maar die uiteindelijk nooit boven water kwam.
Geplande dorpen
- Dirkshaven (tegenover Lelystad)
- Vroondam
- Zeevangdorp
- Warderwaard
- Gouwedorp
- Almeredam
- Het bestaande Marken
Houtribdijk
De dijk tussen Lelystad en Enkhuizen
De aanleg van de dijk tussen Lelystad en Enkhuizen begon al in 1957. De dijk moest oorspronkelijk onderdeel worden van de ringdijk voor de geplande inpoldering van de Markerwaard.
Op 4 september 1975 werd het laatste gat in de dijk gesloten. Daarmee kwam een einde aan een aanlegperiode van bijna twintig jaar. De dijk is ongeveer 25 kilometer lang en kostte destijds circa 130 miljoen gulden.
De dijk heeft een belangrijke functie in het IJsselmeergebied. Hij vormt een scheiding tussen het IJsselmeer en het Markermeer en werkt als een compartimenteringsdam. Daarmee draagt de dijk bij aan de beheersing van de waterstanden en de waterhuishouding in het gebied.
Hoewel de Markerwaard er uiteindelijk niet kwam, bleef de dijk dus een belangrijke waterstaatkundige functie behouden.
Trintelhaven
Trintelhaven en Trintelzand
Trintelhaven ontstond als werkeiland tijdens de aanleg van de Houtribdijk tussen Enkhuizen en Lelystad. Tegenwoordig is het gebied vooral bekend vanwege de natuurontwikkeling langs deze belangrijke waterkering.
Versterking van de Houtribdijk
De Houtribdijk heeft een belangrijke functie voor de waterveiligheid in het IJsselmeergebied. Bij storm werkt de ongeveer 26 kilometer lange dijk als een grote golfbreker tussen het IJsselmeer en het Markermeer. Daarmee beschermt de dijk de omliggende provincies tegen hoogwater.
Tussen 2017 en 2020 werd de Houtribdijk door Rijkswaterstaat versterkt, in samenwerking met de provincie Flevoland. De werkzaamheden waren nodig om de dijk weer voor lange tijd bestand te maken tegen zware stormen en hoogwater. De versterking maakte bovendien ruimte voor nieuwe natuur en recreatie.
Het project maakte deel uit van het Hoogwaterbeschermingsprogramma, waarin Rijkswaterstaat en de waterschappen samenwerken aan de bescherming van Nederland tegen overstromingen.
Trintelzand: nieuwe natuur
Een belangrijk onderdeel van de dijkversterking was de aanleg van Trintelzand. Tussen 2017 en 2020 legde aannemer Boskalis hier een nieuw natuurgebied aan. Door zandplaten, slikvelden, dammen en rietoevers te creëren, ontstond meer variatie in het onderwaterlandschap van het Markermeer.
Trintelzand beslaat ongeveer 532 hectare. Aan de kant van Lelystad heeft het gebied vooral een moerassig karakter. Richting Enkhuizen liggen brede, droge zandplaten die door wind en water voortdurend van vorm kunnen veranderen.
Het nieuwe natuurgebied biedt leef- en paaiplaatsen voor vissen en andere waterdieren. Die trekken op hun beurt vogels aan, zoals kuifeenden, visdieven en futen. De verschillende natuurtypen dragen bovendien bij aan een betere waterkwaliteit in het Markermeer.
Zandige oevers
Tussen Enkhuizen en Trintelhaven werd de Houtribdijk aan beide zijden versterkt met brede zandoevers. De oevers lopen geleidelijk af en zijn deels begroeid. Ongeveer 70 meter ligt boven water en nog eens 70 meter onder water.
De zandige oevers hebben een dubbele functie. Het zand breekt de kracht van de golven en helpt daarmee de dijk te beschermen. Tegelijkertijd bieden de oevers nieuwe leefgebieden voor planten en dieren.
Breuksteenoevers
Tussen Trintelhaven en Lelystad is het water naast de dijk dieper. Op dit gedeelte is daarom gekozen voor een andere manier van versterken. De dijk werd hier beschermd met breuksteen en gietasfalt, waarbij ook deels bestaande materialen werden hergebruikt.
Deze constructie zorgt ervoor dat de dijk bestand is tegen zeer hoge waterstanden en zware golfslag. Ook wanneer bij een zware storm water over de dijk heen slaat, blijft de waterkering stabiel.
Watersport
Bij Lelystad kreeg de versterkte Houtribdijk bovendien een nieuw watersportstrand. Het strand biedt ruimte aan watersporters, waaronder kite- en windsurfers.
Zo heeft de versterking van de Houtribdijk niet alleen de waterveiligheid verbeterd, maar ook nieuwe mogelijkheden gecreëerd voor natuur en recreatie. Waar ooit een tijdelijk werkeiland lag, is inmiddels een gevarieerd gebied ontstaan waar waterveiligheid, natuur en recreatie samenkomen.
Marker Wadden
foto: Natuurmonumenten
Marker Wadden
Marker Wadden is een groep van vijf nieuwe, onbewoonde natuureilanden in het Markermeer. De eilanden werden tussen 2016 en 2021 kunstmatig aangelegd. Ze liggen ongeveer vier kilometer van de Houtribdijk tussen Enkhuizen en Lelystad en op ongeveer negen kilometer van Lelystad.
De aanleg van Marker Wadden is opgezet als een grootschalig natuurproject. De eerste fase omvatte ongeveer 800 hectare, ruim één procent van het totale oppervlak van het Markermeer. Het project kan in de toekomst verder worden uitgebreid.
Marker Wadden maakt samen met de Oostvaardersplassen en de Lepelaarplassen deel uit van Nationaal Park Nieuw Land, dat in 2018 werd opgericht. Het gebied vormt daarmee een belangrijk onderdeel van de nieuwe natuur in Flevoland.
Natuur en recreatie
Het grootste eiland is ingericht met een haven en enkele natuurvriendelijke gebouwen. Samen vormen deze de zogenoemde Nederzetting. Van de vijf eilanden is alleen dit hoofdeiland beperkt toegankelijk voor bezoekers.
De eilanden zijn niet alleen bedoeld als recreatiegebied, maar vooral als natuurproject. Door zand, klei en slib op een nieuwe manier te gebruiken, zijn ondiepe wateren, moerassen, zandplaten en andere leefgebieden ontstaan. Hierdoor krijgen planten, vissen, insecten en vogels meer ruimte.
Op termijn wordt gestreefd naar een natuurgebied van ongeveer 10.000 hectare. Daarvan zou circa 4.500 hectare uit bovenwaternatuur bestaan en ongeveer 5.500 hectare uit onderwatergebied. Daarmee behoort Marker Wadden tot de grootste natuurontwikkelingsprojecten van West-Europa.
Herstel van het Markermeer
Marker Wadden is een gezamenlijk project van Natuurmonumenten en Rijkswaterstaat. Een belangrijk doel is het verbeteren van de ecologische kwaliteit van het Markermeer. Door slib vast te leggen en nieuwe ondiepe en beschutte gebieden te creëren, wordt geprobeerd de bodem- en waterkwaliteit te verbeteren.
De nieuwe eilanden bieden bovendien voedsel en broedplaatsen voor tal van vogelsoorten en leefruimte voor vissen en andere waterdieren. Zo moet een gevarieerd ecosysteem ontstaan en krijgt de biodiversiteit in het Markermeer een nieuwe impuls.
Waar ooit werd gedacht aan de aanleg van de Markerwaard, is uiteindelijk een heel ander landschap ontstaan: geen nieuwe polder, maar nieuwe natuur midden in het water.