De windvaan

Gedurende de bouw is de idee gerezen de torenspits te bekronen met een als windwijzer uitgevoerd schip van het type dat ooit veelvuldig op de Zuiderzee werd gebruikt: het koggeschip

De Kogge vormde de belangrijkste schakel in de opbloeiende handel in Noord-Europa.
het schip had een lengte van 15 tot 30 meter en kon over lange afstand betrekkelijk grote ladingen over zee vervoeren.
Honderden Koggen bevoeren in de late Middeleeuwen de Noord- en Oostzee.
Ommelandvaarders heetten de schippers, die vanuit de lage landen de gevaarlijke tocht onder primitieve omstandigheden om Jutland naar de Oostzeelanden maakten.

Het schip is van zwaar koper vervaardigd en met een laagje goud overtrokken.
De hoogte is 5 meter
De breedte is 2,5 meter
Gewicht: 250 kg
De windvaan is voor 6000 gulden gerealiseerd door Koninklijke Eijsbouts, ’s werelds grootste klokkengieterij uit Asten. (geplaatst op 26-1-1959)
De koperslager die daadwerkelijk de windvaan heeft gemaakt is de bekende koperslager Sef Claessens uit Roermond.
De uitvoerder was Dhr. R. de Vries uit Ens.

In 2020 is het schip bij de Koninklijke Eijsbouts geweest voor groot onderhoud, waar het meteen is voorzien van een nieuw laagje bladgoud.

Er had bijna een ander schip op de toren gestaan

Het originele ontwerp van de Poldertoren had een dakhelling van 30°. (zie prijsvraag)
De bouwcommissie vond dit te stomp. Het stelde een dak van 45° voor. ( notulen 21-11-1957)
De architect van Gent kon dit niet accepteren i.v.m. de verhoudingen.
Bouwmeester van Eck wist deze ongemakkelijke discussie te beslechten door ‘één of andere nokbekroning’ voor te stellen.

Op een volgende vergadering (3-11-1958) kwam de bouwmeester van Eck met het idee van een windvaan.
Hij toont een tekening van een windwijzer in de vorm van een gestileerd koggeschip.
Van Eck vraagt of een authentiek, wetenschappelijk en geschiedkundig verantwoord model gevonden kan worden.

In een volgende vergadering van 6 maart 1959 wordt gemeld dat er lang naar is gezocht, maar dat men via het Zuiderzeemuseum te Enkhuizen tenslotte terechtgekomen is bij de heer Gerrit van der Heide, archeoloog bij de Directie van de NOP-werken. (ext. link)
Deze bezit in lakzegels afbeeldingen van een koggeschip. Het beeld van de windwijzer stemt hiermede zeer goed overeen.

Tenslotte wordt besloten de windwijzer aan te bieden aan de WMO, als bewijs van erkentelijkheid voor het vele, dat de WMO voor de tot standkoming van de toren heeft gedaan. (Waterleiding maatschappij Overijssel N.V.)

Het is aannemelijk dat van Eck tijdens dat jaar (1957-1958) meerdere mogelijkheden en ook andere scheepstypes heeft onderzocht.
In de archieven waar ik (webmaster) vaak te vinden ben, is een foto te vinden van het schip van Pieter Stuyvesant.
Het bijschrift van de foto is:

10-4-1958 – Gedenkteken van Pieter Stuyvesant te Scherpenzeel.

Wordt geplaatst op de Poldertoren

In de vergaderverslagen is er niets meer over te vinden.
De link tussen ‘de nieuwe wereld’, ‘Nieuw-Amsterdam’ en en het nieuwe land is echter snel gemaakt.
Ook ‘De Santa Maria’ waarmee Columbus naar Amerika voer was een karveel.

Pieter Stuyvesant:

De dorpen Scherpenzeel en Peperga twisten al jaren om de eer waar Pieter of Peter Stuyvesant geboren is.
In 1626 kocht de West-Indische Compagnie het eiland Manna-hatta, het huidige Manhattan, voor 60 gulden aan snuisterijen van de plaatselijke indianenstam en stichtte er de handelspost Nieuw-Amsterdam.
Hij verloor een been tijdens een gevecht tegen de Spanjaarden op Sint Maarten en droeg voor het grootste deel van zijn volwassen leven een houten been.

Pieter Stuyvesant is tegenwoordig behoorlijk omstreden als symbool van de kolonisatie.

Replica in Kampen

Er is niet alleen een replica van de Poldertoren in Japan, maar ook van de windvaan.
Deze (kleine) windvaan draait op het dak van het SNS Historisch Centrum aan de Burgwal 43 in Kampen.
In 1971 is het bankgebouw verbouwd en uitgebreid. Bij de opening kreeg de bank een windvaan van de kogge cadeau van de aannemer.
Dit koggeschip is gemaakt door leerlingen van de plaatselijke LTS en is in 1971 bij de opening van de bondsspaarbank op het dak geplaatst.

Ze werden er gek van:
Bij het minste zuchtje wind tolde het schip rond zijn as, met als gevolg dat de aan de windvaan gekoppelde klok als een gek te keer ging. Omdat het personeel daar horendol van werd is de windvaan weer snel verwijderd.

Na tot twee keer toe gerestaureerd te zijn door meestersmid Sven de Lang (1980) uit Kampen prijkt de windwijzer sinds juni 2017 weer op de schoorsteen. De kogge past bij de historie van de Hanzestad Kampen die in de middeleeuwen dit handelsschip als beeldmerk in zijn stadszegel gebruikte.

Verkeerd om ?

Nu wil ik geen muggenzifter zijn, maar ik heb het gevoel dat er een fout in de replica is gemaakt.
Het scheepje vaart voor de wind, dat klopt. Maar is de romp (behalve de hekjes) niet omgedraaid ?
Vaart het schip van Kampen niet achteruit ? Kijk eens naar de vijf smaller wordende schijven van de romp.

uit de krant:

Windwijzer dolt niet meer

Misschien heeft u hem al een tijdje gemist. Of misschien helemaal niet, dat zou ook heel goed mogelijk zijn. Maar afgelopen vrijdag is de windvaan van de voormalige Bondsspaarbank teruggeplaatst boven op het dak van het bankgebouw op de hoek van de Geerstraat en de Burgwal in Kampen.

Jaren had-ie in een schuurtje van het Frans Walkate Archief gelegen. Herman Harder, directeur van het archief, heeft zich er uiteindelijk over ontfermd en in handen gegeven van de Kamper meestersmid Sven de Lang. En daar heeft het attribuut op zijn beurt weer jaren liggen wachten op restauratie. Sven de Lang: “De vaan is er in delen vanaf gekomen en het was nog een hele puzzel om hem weer in elkaar gezet te krijgen. Maar het is gelukt en het resultaat mag er zijn.” Windvanen zijn in een land als Nederland geen onbekend verschijnsel.

Op katholieke kerken staat over het algemeen een kruis, op kerken van protestantse gezindten een vindvaan met een haan met daaronder een kruis. De haan verwijst naar de haan die drie keer kraaide toen Petrus Jezus verloochend had. Veel kerken en andere hoge gebouwen zijn voorzien van windvaantjes. Met name in Friesland en Groningen kan men een keur aan vaantjes terugvinden. Zoals het een goed archivaris betaamt, is Herman Harder in de geschiedenis van de windvaan gedoken. “Hij moet ruim veertig jaar geleden, op 20 oktober 1971, bij de opening van de vernieuwde Bondsspaarbank zijn aangeboden. Door wie is ons nog niet duidelijk. Op oude foto’s is wel voormalig burgemeester van Tuinen te zien, dus of de gemeente de gulle gever is?” Bijzonder aan deze windvaan is dat hij in ieder geval speciaal voor deze gelegenheid moet zijn gemaakt, want onder de windwijzer is een kogge onder vol zeil aangebracht. De reden dat de windvaan indertijd is verwijderd is van meer technische aard. Niet alleen slijtage was de aanleiding, maar het feit dat de vaan in feite niet goed was afgesteld. Het gewicht van de wijzer was gelijkelijk verdeeld, waardoor die bij elk zuchtje wind rond begon te tollen. Met als gevolg dat de (originele Gispen) klok, waarop de windrichting met lampjes was af te lezen op zijn beurt als een dolle te keer ging.

Dat is nu voorbij. De windwijzer is nu op de juiste manier aangebracht. Of er ooit nog een verbinding komt met een klok in het archief of het bankgebouw is vooralsnog onzeker

LERAAR VOORMALIGE LTS MAAKTE WINDVAAN VOOR BONDSSPAARBANK

KAMPEN – Het mysterie van de windvaan van het Frans Walkate Archief laat zich langzaam maar zeker ontrafelen. Aanleiding is een verhaal dat vorige week in de Stentor stond over de restauratie en terugplaatsing van de bijzondere windvaan op het dak van de voormalige Bondsspaarbank op de hoek van de Geerstraat en de Burgwal. De kapotte windwijzer in de vorm van een kogge onder vol zeil had daarvoor jarenlang liggen verstoffen in een schuurtje, maar is door meestersmid Sven de Lang hersteld.

Archivaris Herman Harder kon de oorsprong van het ding echter niet meer achterhalen en krijgt nu hulp van Stentorlezers. „De windvaan komt mij bekend voor omdat ik wist dat deze op jullie gebouw stond, maar ook omdat ik deze tegen ben gekomen in de LTS aan de Dr. Damstraat in Kampen”, zegt Pedro van Mierlo. „In de zeventiger jaren ging ik naar deze school. Volgens mijn herinnering stond de windvaan in een praktijklokaal van de metaalafdeling van de school. Het zou kunnen dat de windvaan geheel of gedeeltelijk op de LTS gemaakt is. Namen van leraren uit die. tijd zijn Watse de Haan, een meneer Modders (later is hij adjunct-directeur van de LTS geweest) en een meneer Doevedans.” Oudleerling Bert van der Velde bevestigt dat verhaal ten dele. Volgens hem is de maker echter leraar metaalbewerking Van der Linde. „Hij vertelde toen dat deze aangeboden zou worden aan de bank.” Herman Harder is blij met deze nieuwe aanwijzingen. „Maar ik weet nu nog steeds niet wie de opdrachtgever was.”

Bron: 2012 www.snshistorischcentrum.nl

uit de krant

Bijzondere windvaan teruggeplaatst in Kampen

De Stentor – Olger Koopman – 12 juni 2017, 21:54

“Ach ja, het is natuurlijk altijd mooi om een beetje mee te waaien met die wind”, zegt directeur Herman Harder quasi laconiek. Een bijzonder gevalletje is de windvaan hoe dan ook. Als praktijkopdracht begin jaren zeventig gemaakt door leerlingen van de toenmalige Kamper LTS als replica van de windvaan in de toren van Emmeloord. Een mooi cadeau bij de opening van de vernieuwde Bondsspaarbank op de hoek van de Geerstraat en de Burgwal (later onderdeel van het Walkate Archief en tegenwoordig van het Historisch Centrum). Het ding, een kogge onder vol zeil, belandde echter al snel in ding in een schuur. Niet omdat hij niet mooi was, maar omdat hij niet goed was afgesteld. Bij het minste zuchtje wind begon hij te tollen, met als gevolg dat de aan de windvaan gekoppelde klok als een gek te keer ging. “Het personeel werd daar horendol van”, zegt Harder.
Vergetelheid
De aparte windvaan raakte in de vergetelheid totdat Harder hem in 2012 onder het stof vandaan trok en liet oplappen door de Kamper meestersmid Sven de Lang. Met veel tamtam werd de vaan teruggeplaatst. Maar niet voor lang zo bleek, want de verf vergrijsde al snel en door versleten kogellagers draaide hij niet meer met alle winden mee. Zodat hij de afgelopen weken opnieuw naar de smid moest. Harder: “Deze keer wilden we het extra goed doen. Nu is ie helemaal verguld en ‘gaat ie zeker enkele decennia mee’, verzekert Harder. Vandaag wordt de windvaan voor de derde keer op zijn plek bovenop de oude Bondsspaarbank geplaatst. Harder lacht: “Ach ja, drie keer is nu eenmaal scheepsrecht, niet waar?”
Windvanen zijn in Nederland geen onbekend verschijnsel. Op katholieke kerken staat over het algemeen een kruis, op kerken van protestantse gezindten een windvaan met een haan met daaronder een kruis. De haan verwijst naar de haan die drie keer kraaide toen Petrrus Jezus verloochend had. Ook veel andere hoge gebouwen hebben een windvaan. Met name in Friesland en Groningen kan men een keur aan windvanen terugvinden.

Bron: de Stentor 12-06-2017