Het carillon

De Beiaard heeft 48 klokken, volgens een chromatische reeks c1 -c5.
De zwaarste klok met de naam ‘Juliana Regina’ weegt 2382 kg en doet tevens dienst als luidklok. Het kleinste klokje weegt 13 kg.
Ze zijn in 1958/59 door klokkengieterij Eijsbouts gegoten.

Alle klokken, behalve de grote luidklok bovenin, zijn vast opgehangen. Ze gaan dus niet heen en weer.
Aan de binnenkant van de klok zit een klepel die met een staalkabel verbonden is met het stokkenklavier van de beiaard.

Vroeger zaten er ook nog hamers aan de buitenkant van de klokken. Die hamers werkten elektrisch en waren aangesloten op een speelautomaat.

In 2020 heeft het carillon een grote renovatie ondergaan.
De hamers zijn verwijderd en de speelautomaat trekt nu aan dezelfde staalkabels die van de speeltafel naar de klepels gaan.

Geschiedenis

De Poldertoren in Emmeloord is niet alleen een markant herkenningspunt in de Noordoostpolder, maar ook de trotse drager van een bijzonder carillon.
Al bij het ontwerp van de toren stond een carillon hoog op het wensenlijstje.

De drijvende kracht achter dit idee was de heer A.D. van Eck, hoofd van de bouwkundige afdeling van de toenmalige Directie Wieringermeer (Noordoostpolderwerken). Zijn visie: een carillon als geschenk van de nieuwe bewoners van de Noordoostpolder aan de Nederlandse regering – als dank voor de realisatie van dit unieke poldergebied.

Financiering van het Carillon
De kosten van het carillon werden in 1958 geraamd op maar liefst ƒ 115.000. Dit bedrag zou worden opgebracht door bedrijven, burgers en dorpen in de Noordoostpolder.

Waterleidingmaatschappij Overijssel ƒ 35.000
Gezamenlijke aannemers in de NOP ƒ 25.000
N.V. IJsselcentrale ƒ 10.000
Daarnaast droegen meerdere bedrijven en inwoners bij
De bevolking werd gevraagd ƒ 45.000 bijeen te brengen

Stichting Carillon Noordoostpolder
Om dit project te realiseren, werd in 1958 de Stichting Carillon Noordoostpolder opgericht, onder voorzitterschap van de heer W.G. de Feyter. Ook Van Eck maakte deel uit van het bestuur.

Het plan was dat het carillon – even groot als dat van het raadhuis in Hilversum – op 20 juni 1959, bij de officiële opening van de Poldertoren, zou worden overgedragen aan de minister van Waterstaat, drs. H.A. Korthals. De klokken zouden vervolgens een feestweek inluiden, als symbool voor de afronding van de kolonisatie van de Noordoostpolder.
De minister nam het carillon in dank aan en droeg het direct over aan Landdrost ir. P. Minderhoud.

Dorpen en hun Klokken
Het idee was dat elk dorp in de Noordoostpolder een ‘eigen’ klok zou krijgen, naar rato van hun financiële bijdrage. Zo werd Marknesse bijvoorbeeld aangeslagen voor ƒ 4.000. Hoewel het enthousiasme in Marknesse beperkt was, ging de collecte door – en bracht slechts één rijksdaalder op.

Einde van de Stichting
Op 1 juli 1962 werd de Stichting Carillon Poldertoren opgeheven. Het batig saldo van ƒ 3.645,61 werd geschonken aan de gemeente, bedoeld als startkapitaal voor een speelwerk (figurenomloop). Dit speelwerk wilde de stichting gelijktijdig realiseren, maar dat is niet gelukt.
De aanschaf daarvan zou op een later moment worden besproken. De uitsparing in de toren werd al wel gemaakt en afgedekt met een houten paneel.

De grote luidklok

Alleen de grote bovenste klok met de naam ‘Juliana Regina’ kan heen en weer worden geslingerd. Zo’n luidklok met slingerende klepel geeft het traditionele klokkengelui.
Omdat de luidklok 2382 kilo weegt, is daar met de berekening van de toren al rekening mee gehouden. De doorsnede van de klok is 1,56 meter.
De klok heeft aan de binnenkant overigens ook nog twee hamers die verbonden zijn met de speeltafel en de automaat.
Op het hele uur slaat deze klok het aantal uren.

Het luiden van de klok gebeurde vroeger altijd op zaterdagavond 19:00 uur en op donderdagmorgen 12:00 uur.
Ik denk dat ze dit nu laten, om gemopper te voorkomen.

**Waarom klinkt de BIM hoger dan de BAM ?**

Het is toch één en dezelfde klok.
En toch klopt het. U verbeeld zich dat niet. Dit is een typisch karakter van een luidklok.
Als de klok naar u toe zwenkt, worden de geluidsgolven richting uw oor een beetje samengedrukt.
En als de luidklok van u af draait, worden de geluidsgoven iets uitgerekt.

Vergelijk het met een eendje die in de vijver naar u toe zwemt.
De golfjes aan de voorkant van de eend zitten dichter op elkaar gedrukt dan de golfjes achter de eend. Of de sirene van de ambulance die naar u toe rijdt en u gepasseerd heeft.
De geluidsgolven worden dus samengedrukt of uitgerekt, waardoor de waargenomen toonhoogte verandert wanneer de klok naar je toe beweegt of juist van je af beweegt.

Dit is het doppler effect.
Bovendien draait de monding (de kegel) van de klok naar u toe of van u af. Ook dat geeft een ander geluidseffect.
Dit effect treed alleen op bij een luidklok. Alle andere klokken van het carillon zijn vast opgehangen.

Je kan ook stellen:
Een klok maakt alleen een BIM geluid. De BAM komt door het Dopler effect.

Inscripties klokken

ook wel ‘klokkespreuk’ genoemd.

toon	inscriptie

C1	Juliana Regina (Koningin Juliana) – Grootste klok en luidklok 2382 kg
D1	Lely; Fait ce que dois, advienne que pourra (doe wat moet, wat er ook gebeure moge)
Es 1	De Dialoog; Ratio Omnia Vincit (Overleg overwint alles)
E 1	A.D. van Eck; Facta non verba (Geen woorden, maar daden)
F 1	De Nijverheid (De arbeid) ; Ora et Labora (Bid en werk)
Fis 1	De Vrede; Post Secundum Anno Tertium Decimo (In het dertiende jaar na de Tweede Wereldoorlog)
G 1	De Eenheid; Concordia Res Parvae Crescunt (Eendracht maakt macht)
Gis 1	Emmeloord
A 1	Marknesse
Bes 1	Ens
B 1	Kraggenburg
C 2	Creil
Cis 2	Tollebeek
D 2	Espel
Dis 2	Nagele
E 2	Rutten
F 2	Bant
Fis 2	Luttelgeest

Versieringen klokken

Het merkteken (gieterssignatuur) van de klokkengieter is “EIJSBOUTS ASTENSIS ME FECIT ANNO MCMLVIII en MCMLIX
Het betekend : Eijsbouts Asten maakte mij in 1958 en 1959.|
De luidklok en alle andere klokken zijn ook voorzien van afbeeldingen, ontworpen door de kunstenaar en beeldhouwer Ybe van der Wielen.
Ybe van der Wielen, geboren in de Verenigde Staten (26 april 1913 – 4 oktober 1999) was een Nederlandse beeldhouwer en schilder.

Weetjes

Oorsprong woord carillon (etymologie)

In de jaren dat nog niet iedereen een klok of horloge bezat, was het op zekere tijd toch wenselijk dat burgers wisten hoe laat het was. Zo kon je op tijd op het werk of je afspraak verschijnen.
Daarom verschenen er uurwerken in torens en hoge gebouwen.
Omdat die wijzers niet voor iedereen goed zichtbaar waren, werd met een bronzen luidklok op het hele uur het aantal uurslagen gegeven. Zo kon je ook hóren hoe laat het was.

Verwarring
Er was echter vaak verwarring;
‘Sloeg de klok net negen keer? Of toch tien keer? Heb ik de eerste slag misschien gemist?’
Om dat probleem te voorkomen werd met vier kleinere klokjes een kort melodietje gegeven zodat men wist: ‘opletten, hierna komen de uurslagen’. Een soort voorslag, een aankondiging.
De beroemdste voorslag is de melodie van de Big Ben.

Het woord carillon is een verbastering van quadrillon. In dat woord is het getal vier te herkennen. Want het begon met vier klokken.

En zoals dat gaat….. als Amsterdam vier klokjes heeft,
dan komt Den Haag opeens met zes klokjes.
En dan Deventer met 12 klokjes,
en dan Emmeloord met ….

Wat is een carillon

Beiaard, carillon en klokkenspel zijn drie benamingen voor dit instrument.
Het wordt bespeeld door een beiaardier.
Minimaal moet de beiaardier kunnen beschikken over 24 gegoten bronzen klokken.
Dat zijn 2 octaven.
Tegenwoordig geldt 48 klokken als standaardomvang. Dat zijn 4 octaven.

Gewoonlijk hangt een carillon in een toren.
De klokken worden vanaf een klavier (toetsenbord) bespeeld. Geen smalle toetsen zoals bij een piano, maar stevige stokken die met de vuisten bediend worden. Ze noemen dit daarom ook wel een stokkenklavier. Toch kunnen de huidige carillons vaak subtiel bespeeld worden.
De stokken van het klavier zijn met kabels verbonden met de klepel van de klok.
Om een voller muziekspel mogelijk te maken zijn er veelal ook pedalen gekoppeld aan dit stokkenklavier.

Het carillon kan op twee manieren worden bespeeld: handmatig en automatisch.

Bij het handspel brengt de beiaardier de klokken met klepels, die via het stokkenklavier worden bespeeld, tot klinken. De beiaardier kan in zijn spel nuances en dynamiek aanbrengen (hard, zacht, snel, langzaam etc.) om de muziek levend te maken.
Bij het automatisch bespelen stuurt een automaat (computer) de magneethamers aan, zodat een voorgeprogrammeerde melodie klinkt.

Net als een orgel of piano is het carillon chromatisch gestemd. Dat wil zeggen dat we ieder nootje omhoog een ‘halve toon’ noemen.

Alleen beiaarden van ten minste 23 à 24 klokken dan wel met een klokkenreeks die zich chromatisch of diatonisch uitstrekt over ten minste twee octaven, komen in aanmerking om carillon genoemd te mogen worden of met slechts 15 klokken dus diatonisch over twee octaven.

Diatonisch bevat slechts 7 noten, (zeg maar alleen de witte toetsen) zodat je een muziekstuk niet in ieder willekeurige toonaard kan spelen. Mineur en majeur is wel mogelijk.
Chromatisch bevat alle twaalf de halve toonafstanden binnen een octaaf. Dus je kan ieder melodietje spelen in iedere gewenste toonaard.

Zonder CIS

De laagste toon van het carillon is een C. (in het laagste octaaf)
Dat is dan ook de grootste, zwaarste en duurste klok. Hij weegt maar liefst 2382 kilo.
De een-na-grootste klok zou logischerwijs de lage Cis moeten zijn.
Ook een dure en zware klok.
Omdat die noot weinig gebuikt wordt, wordt hij vaak overgeslagen. Wegbezuinigd.
Dus alleen de Cis in het onderste octaaf. Zie bovenstaande foto.

Dis
Ook de Dis in het onderste octaaf wordt vaak achterwege gelaten. Een Dis noemen we ook wel Es. (D verhoogd of E verlaagd))
Deze twee klokken worden niet alleen vanwege het kostenaspect weggelaten, maar ook vanwege het geluid. Het geluid (lage frequenties) van de C1, Cis1 en D1 zitten dicht bij elkaar.
De eerste prijsopgave van Eijsbouts was dan ook zonder Cis en Dis. De Dis (oftewel de Es) is toch toegevoegd.

Even rekenen. 48 klokken

Een octaaf heeft 12 tonen, (zwarte en witte toetsen) 4 octaven is 4 x 12 = 48 klokken. De laagste Cis mist, dat maakt dus 47 klokken. Maar bovenin het klavier zit nog een extra C dus dat maakt weer 48 klokken.

Carillon Hilversum

Het carillon in het raadhuis van Hilversum is het tweelingbroertje van die in de Poldertoren.
Ook gegoten in 1958/1959 door klokkengieterij Eijsbouts gegoten.

Bij dit instrument was ook de lage Cis (Cb1) en ook zelfs Es (Eb1) wegbezuinigd. Dat maakte het totaal aan kloken 47 stuks.
In 1989 is alsnog de Es (Eb1) toegevoegd. Totaal 48 klokken.
In het najaar van 2022 is de beiaard uitgebreid met een lage Bes-klok van 3.500 kg. en twee kleine klokjes (Cis5 en D5) om met 51 klokken veel meer mogelijkheden te hebben.

Automatisch speelwerk

Vroeger

De klokken werden vroeger aangestuurd door een bandspeelwerk. Dat kan je vergelijken met het ‘boek’ in een draaiorgel. Een soort ponsband waar de beiaardier gaatjes in heeft geprikt.
Van tijd tot tijd werd er verstoken. Nieuwe melodietjes.

Tegenwoordig

Vanaf begin jaren ’90 worden de melodietjes opgeslagen in een computer.
De aansturing gaat middels een compressor. Met hydraulische (of pneumatische) klepjes en ventielen wordt aan dezelfde staalkabels getrokken die aan de toetsen (stokken) van de beiaard verbonden zijn.

Begrippen

Luiden
Bij luiden zwaait men de klok heen en weer zodat de klepel afwisselend tegen de beide zijden van de klok slaat; dit in tegenstelling tot speelklokken in een beiaard die stil hangen en bespeeld worden.

Kleppen
Bij kleppen hangt de klok stil waarbij alleen de klepel wordt bewogen of men zwaait de klok heen en weer waarbij de klepel van de klok slechts aan één zijde slaat.

Beieren
Bij het beieren hangt de klok stil en beweegt men de klepel naar de klokwand toe totdat de klepel de klok raakt. Deze manier wordt gebruikt bij het bespelen van een beiaard (vandaar ook wellicht de herkomst van de naam beiaard), maar ook bij uitzonderlijke klokken.

Vallende klepel

Leeuwarder courant 16-8-1993

‘Het gaat niet altijd en overal goed.
Ooit dreigde hij (Dirk S.. Donker) het slachtoffer te worden van een vallende klepel, 80 kilo zwaar, die uit het klokkenspel van de poldertoren in Emmeloord donderde. Gelukkig lag het beiaardiersdak nog tussen het brok ijzer en het hoofd van Donker in, zodat hij met de schrik vrij kwam. ‘

Eerste klanken

Na oplevering van het carillon (1959) is het instrument voor het eerst bespeeld door de stadsbeiaardier van Delft, Leen ’t Hart. (Delft, 1920 – 1992)

“Door een druk op de knop zette de minister de grote luidklok, die de naam van koningin Juliana draagt in beweging, waarna de Delftse beiaardier Leen ’t Hart een carillonconcert gaf. Daarmee was de officiële overdracht afgelopen, maar de feestelijkheden zullen nog tot en met aanstaande zaterdag voortduren

Programma openingsconcert: