dePOLDERTOREN.nl

Auteur: poldertoren@gmail.com

  • Uurwerken

    Uurwerken

    Het Openbaar Lichaam ‘de Noordoostelijke Polder’ (de voorloper van de gemeente Noordoostpolder) stelde het uurwerk beschikbaar.

    De wijzerplaten met een diameter van 5 meter 40 waren destijds de op één na grootste van Nederland. Alleen de klokken op de elektrische centrale van Geertruidenberg waren groter.

    De grote spaakwielen kunnen draaien rond hun as. Dat was gedaan om de lampjes eenvoudig te kunnen vernieuwen.

    Het uurwerk is tegenwoordig verbonden net de wereldatoomklok in Zurich.
    Deze klok zendt een signaal naar een zogenaamde telebox in de toren, die dit signaal vervolgens doorgeeft aan het uurwerk in de toren.
    Vier zijden van de poldertoren zijn voorzien van een wijzerplaat.
    De cijfers en wijzers zijn verguld.

    Een eerste prijsopgave door Petit & Fritsen klokkengieterij uit Aarle-Rixtel (N-Br) van 1 maart 1958 voor de 4 wijzerplaten bedroeg ƒ 18.000,-




    Wim Kan

    In het beginjaren kreeg het uurwerk de wijzers bij zware wind niet rond. Dan stond de klok stil.

    Dat gegeven gaf cabaretier Wim Kan ooit de grap in dat
    in Emmeloord de tijd stilstaat…
    bij windkracht zeven,
    als de wijzers het niet meer kunnen bolwerken.

    “Maar, juichte de Volkskrant in 1962, alleen bij windkracht zeven
    en dan nog figuurlijk,
    want overigens is deze spiksplinternieuwe gemeente met haar markt en haar landbouwbeurs, haar prachtige winkelstraat en moderne gebouwen niet alleen bij de tijd, maar ook de tijd vaak vooruit”,

    De grootste klok van Nederland

    De grootste klok ven Nederland heeft een diameter van 10 meter, dus twee maal zo groot als die op de Poldertoren.
    Hij hangt op het gebouw van de Amercentrale in Geertruidenberg.
    Ook dit uurwerk is net als die van de Poldertoren gemaakt door de firma Koninklijke Eijsbouts uit Asten. (1952)

    De wijzers hebben betonnen contragewichten om ook bij harde wind te kunnen blijven draaien. Daar trouwens geen Romeinse cijfers, maar als uur markering ronde schijven van 65 cm. Ook deze wijzers zijn verguld met 23 karaat bladgoud.

    Leuk weetje

    Romeinse cijfers

    Op school heeft u geleerd dat bij Romeinse cijfers het cijfer 4 gewoonlijk als IV wordt geschreven.
    Toch tonen de meeste klokken de schrijfwijze IIII

    Sorry dat ik u hierop gewezen heb. De rest van uw leven gaat u hier nu vast obsessief op letten.

    Cijfer III

    Storm Evert was de eerste officiële storm van 2021 in Nederland. De eerste storm van 2022 was storm Eunice. De klokken op de Poldertoren in Emmeloord hebben die storm niet zonder schade doorstaan. Het cijfer III was weggewaaid. De vergulde delen zijn na een zoektocht gevonden. Ze hebben volgens de gemeente geen schade aangericht.

  • Carillon

    Het carillon

    De Beiaard heeft 48 klokken, volgens een chromatische reeks c1 -c5.
    De zwaarste klok met de naam ‘Juliana Regina’ weegt 2382 kg en doet tevens dienst als luidklok. Het kleinste klokje weegt 13 kg.
    Ze zijn in 1958/59 door klokkengieterij Eijsbouts gegoten.

    Alle klokken, behalve de grote luidklok bovenin, zijn vast opgehangen. Ze gaan dus niet heen en weer.
    Aan de binnenkant van de klok zit een klepel die met een staalkabel verbonden is met het stokkenklavier van de beiaard.

    Vroeger zaten er ook nog hamers aan de buitenkant van de klokken. Die hamers werkten elektrisch en waren aangesloten op een speelautomaat.

    In 2020 heeft het carillon een grote renovatie ondergaan.
    De hamers zijn verwijderd en de speelautomaat trekt nu aan dezelfde staalkabels die van de speeltafel naar de klepels gaan.

    Geschiedenis

    De Poldertoren in Emmeloord is niet alleen een markant herkenningspunt in de Noordoostpolder, maar ook de trotse drager van een bijzonder carillon.
    Al bij het ontwerp van de toren stond een carillon hoog op het wensenlijstje.

    De drijvende kracht achter dit idee was de heer A.D. van Eck, hoofd van de bouwkundige afdeling van de toenmalige Directie Wieringermeer (Noordoostpolderwerken). Zijn visie: een carillon als geschenk van de nieuwe bewoners van de Noordoostpolder aan de Nederlandse regering – als dank voor de realisatie van dit unieke poldergebied.

    Financiering van het Carillon
    De kosten van het carillon werden in 1958 geraamd op maar liefst ƒ 115.000. Dit bedrag zou worden opgebracht door bedrijven, burgers en dorpen in de Noordoostpolder.

    • Waterleidingmaatschappij Overijssel ƒ 35.000
    • Gezamenlijke aannemers in de NOP ƒ 25.000
    • N.V. IJsselcentrale ƒ 10.000
    • Daarnaast droegen meerdere bedrijven en inwoners bij
    • De bevolking werd gevraagd ƒ 45.000 bijeen te brengen

    Stichting Carillon Noordoostpolder (Link Stichtingsacte)
    Om dit project te realiseren, werd in 1958 de Stichting Carillon Noordoostpolder opgericht, onder voorzitterschap van de heer W.G. de Feyter. Ook Van Eck maakte deel uit van het bestuur.

    Het plan was dat het carillon – even groot als dat van het raadhuis in Hilversum – op 20 juni 1959, bij de officiële opening van de Poldertoren, zou worden overgedragen aan de minister van Waterstaat, drs. H.A. Korthals. De klokken zouden vervolgens een feestweek inluiden, als symbool voor de afronding van de kolonisatie van de Noordoostpolder.
    De minister nam het carillon in dank aan en droeg het direct over aan Landdrost ir. P. Minderhoud.

    Dorpen en hun Klokken
    Het idee was dat elk dorp in de Noordoostpolder een ‘eigen’ klok zou krijgen, naar rato van hun financiële bijdrage. Zo werd Marknesse bijvoorbeeld aangeslagen voor ƒ 4.000. Hoewel het enthousiasme in Marknesse beperkt was, ging de collecte door – en bracht slechts één rijksdaalder op.

    Einde van de Stichting
    Op 1 juli 1962 werd de Stichting Carillon Poldertoren opgeheven. Het batig saldo van ƒ 3.645,61 werd geschonken aan de gemeente, bedoeld als startkapitaal voor een speelwerk (figurenomloop). Dit speelwerk wilde de stichting gelijktijdig realiseren, maar dat is niet gelukt.
    De aanschaf daarvan zou op een later moment worden besproken. De uitsparing in de toren werd al wel gemaakt en afgedekt met een houten paneel.

    De grote luidklok

    Alleen de grote bovenste klok met de naam ‘Juliana Regina’ kan heen en weer worden geslingerd. Zo’n luidklok met slingerende klepel geeft het traditionele klokkengelui.
    Omdat de luidklok 2382 kilo weegt, is daar met de berekening van de toren al rekening mee gehouden. De doorsnede van de klok is 1,56 meter.
    De klok heeft aan de binnenkant overigens ook nog twee hamers die verbonden zijn met de speeltafel en de automaat.
    Op het hele uur slaat deze klok het aantal uren.

    Het luiden van de klok gebeurde vroeger altijd op zaterdagavond 19:00 uur en op donderdagmorgen 12:00 uur.
    Ik denk dat ze dit nu laten, om gemopper te voorkomen.

    Waarom klinkt de BIM hoger dan de BAM ?

    Het is toch één en dezelfde klok.
    En toch klopt het. U verbeeld zich dat niet. Dit is een typisch karakter van een luidklok.
    Als de klok naar u toe zwenkt, worden de geluidsgolven richting uw oor een beetje samengedrukt.
    En als de luidklok van u af draait, worden de geluidsgoven iets uitgerekt.

    Vergelijk het met een eendje die in de vijver naar u toe zwemt.
    De golfjes aan de voorkant van de eend zitten dichter op elkaar gedrukt dan de golfjes achter de eend. Of de sirene van de ambulance die naar u toe rijdt en u gepasseerd heeft.
    De geluidsgolven worden dus samengedrukt of uitgerekt, waardoor de waargenomen toonhoogte verandert wanneer de klok naar je toe beweegt of juist van je af beweegt.

    Dit is het doppler effect.
    Bovendien draait de monding (de kegel) van de klok naar u toe of van u af. Ook dat geeft een ander geluidseffect.
    Dit effect treed alleen op bij een luidklok. Alle andere klokken van het carillon zijn vast opgehangen.

    Je kan ook stellen:
    Een klok maakt alleen een BIM geluid. De BAM komt door het Dopler effect.

    Inscripties klokken

    ook wel ‘klokkespreuk’ genoemd.
    De inscripties verwijzen naar EENHEID. Het motto van de Poldertoren.
    De toren moest dienen als herkenningspunt van veraf en als symbool voor de eenheid van de polder en menselijke eendracht.

    TOONNAAMINSCRIPTIE
    C1Juliana Regina Grootste klok en luidklok 2382 kg
    D1LelyFait ce que dois, advienne que pourra (doe wat moet, wat er ook gebeure moge)
    Es 1De DialoogRatio Omnia Vincit (Overleg overwint alles)
    E 1A.D. van EckFacta non verba (Geen woorden, maar daden)
    F 1De Nijverheid(De arbeid) ; Ora et Labora (Bid en werk)
    Fis 1De VredePost Secundum Anno Tertium Decimo (In het dertiende jaar na de Tweede Wereldoorlog)
    G 1De EenheidConcordia Res Parvae Crescunt (Eendracht maakt macht)
    Gis 1Emmeloord
    A 1Marknesse
    Bes 1Ens
    B 1Kraggenburg
    C 2Creil
    Cis 2Tollebeek
    D 2Espel
    Dis 2Nagele
    E 2Rutten
    F 2Bant
    Fis 2Luttelgeest

    Versieringen klokken

    gieterijmerk – gieterembleem

    Eijsbouts heeft zijn eigen handtekening in het brons gegraveerd

    EIJSBOUTS ASTENSIS ME FECIT ANNO MCMLVIII of MCMLIX

    Het betekend :
    Eijsbouts Asten maakte mij in 1958 of 1959.

    Het kunnen lezen van Romeinse cijfers raakt uit de tijd.
    1959 = MCMLIX

    JULIANA REGINA

    Wordt een klok naar een persoon genoemd, dan gebruikt men doorgaans de voornaam zonder meer. De klok kan dus niet Frits Philips of Freddy Heineken heten, maar wel Frits of Freddy.
    Koningin JULIANA Louise Emma Marie Wilhelmina prinses van Oranje-Nassau etc. is teveel van het goede. Maar alleen Juliana is te weinig.
    Daarom kiest met vaak voor Juliana Regina.
    Regina” is het Latijnse woord voor koningin. Wanneer iemand over Juliana Regina spreekt (vaak afgekort als ‘Juliana R.’), verwijst dit specifiek naar Koningin Juliana en haar regeerperiode als staatshoofd van Nederland van 1948 tot 1980. De toevoeging ‘Regina’ is de traditionele Latijnse titel die regerende vorsten gebruiken in hun handtekening en op officiële documenten om hun status aan te duiden. Je komt deze aanduiding ook tegen bij muntgeld en zegels.

    Afbeelding

    De luidklok en alle andere klokken zijn voorzien van een afbeelding, ontworpen door de kunstenaar en beeldhouwer Ybe van der Wielen.
    Ybe van der Wielen, geboren in de Verenigde Staten (26 april 1913 – 4 oktober 1999) was een Nederlandse beeldhouwer en schilder.

    Decoratieve rand

    Naast het gieterembleem hebben de klokken ook één of meerdere decoratieve sierranden. Een ornamentale band, ook ontworpen door Ybe van der Wielen.
    Aan de binnenkant van de klok wordt ook de toonhoogte zichtbaar aangebracht. In de klok van Tollebeek bijvoorbeeld zie je de aanduiding ‘cis’.

    Weetjes

    Oorsprong woord carillon (etymologie)


    In de jaren dat nog niet iedereen een klok of horloge bezat, was het op zekere tijd toch wenselijk dat burgers wisten hoe laat het was. Zo kon je op tijd op het werk of je afspraak verschijnen.
    Daarom verschenen er uurwerken in torens en hoge gebouwen.
    Omdat die wijzers niet voor iedereen goed zichtbaar waren, werd met een bronzen luidklok op het hele uur het aantal uurslagen gegeven. Zo kon je ook hóren hoe laat het was.


    Verwarring
    Er was echter vaak verwarring; 
    ‘Sloeg de klok net negen keer? Of toch tien keer? Heb ik de eerste slag misschien gemist?’
    Om dat probleem te voorkomen werd met vier kleinere klokjes een kort melodietje gegeven zodat men wist: ‘opletten, hierna komen de uurslagen’. Een soort voorslag, een aankondiging.
    De beroemdste voorslag is de melodie van de Big Ben.

    Het woord carillon is een verbastering van quadrillon. In dat woord is het getal vier te herkennen. Want het begon met vier klokken.


    En zoals dat gaat….. als Amsterdam vier klokjes heeft,
    dan komt Den Haag opeens met zes klokjes.
    En dan Deventer met 12 klokjes,
    en dan Emmeloord met ….

    Wat is een carillon

    Beiaard, carillon en klokkenspel zijn drie benamingen voor dit instrument.
    Het wordt bespeeld door een beiaardier.
    Minimaal moet de beiaardier kunnen beschikken over 24 gegoten bronzen klokken.
    Dat zijn 2 octaven.
    Tegenwoordig geldt 48 klokken als standaardomvang. Dat zijn 4 octaven.

    Gewoonlijk hangt een carillon in een toren.
    De klokken worden vanaf een klavier (toetsenbord) bespeeld. Geen smalle toetsen zoals bij een piano, maar stevige stokken die met de vuisten bediend worden. Ze noemen dit daarom ook wel een stokkenklavier. Toch kunnen de huidige carillons vaak subtiel bespeeld worden.
    De stokken van het klavier zijn met kabels verbonden met de klepel van de klok.
    Om een voller muziekspel mogelijk te maken zijn er veelal ook pedalen gekoppeld aan dit stokkenklavier.

    Het carillon kan op twee manieren worden bespeeld: handmatig en automatisch.

    • Bij het handspel brengt de beiaardier de klokken met klepels, die via het stokkenklavier worden bespeeld, tot klinken. De beiaardier kan in zijn spel nuances en dynamiek aanbrengen (hard, zacht, snel, langzaam etc.) om de muziek levend te maken.
    • Bij het automatisch bespelen stuurt een automaat (computer) de magneethamers aan, zodat een voorgeprogrammeerde melodie klinkt.

    Net als een orgel of piano is het carillon chromatisch gestemd. Dat wil zeggen dat we ieder nootje omhoog een ‘halve toon’ noemen.

    Alleen beiaarden van ten minste 23 à 24 klokken dan wel met een klokkenreeks die zich chromatisch of diatonisch uitstrekt over ten minste twee octaven, komen in aanmerking om carillon genoemd te mogen worden of  met slechts 15 klokken dus diatonisch over twee octaven.

    Diatonisch bevat slechts 7 noten, (zeg maar alleen de witte toetsen) zodat je een muziekstuk niet in ieder willekeurige toonaard kan spelen. Mineur en majeur is wel mogelijk.
    Chromatisch bevat alle twaalf de halve toonafstanden binnen een octaaf. Dus je kan ieder melodietje spelen in iedere gewenste toonaard.

    Zonder CIS

    De laagste toon van het carillon is een C. (in het laagste octaaf)
    Dat is dan ook de grootste, zwaarste en duurste klok. Hij weegt maar liefst 2382 kilo.
    De een-na-grootste klok zou logischerwijs de lage Cis moeten zijn.
    Ook een dure en zware klok.
    Omdat die noot weinig gebuikt wordt, wordt hij vaak overgeslagen. Wegbezuinigd.
    Dus alleen de Cis in het onderste octaaf. Zie bovenstaande foto.

    Dis
    Ook de Dis in het onderste octaaf wordt vaak achterwege gelaten. Een Dis noemen we ook wel Es. (D verhoogd of E verlaagd))
    Deze twee klokken worden niet alleen vanwege het kostenaspect weggelaten, maar ook vanwege het geluid. Het geluid (lage frequenties)  van de C1, Cis1 en D1 zitten dicht bij elkaar.
    De eerste prijsopgave van Eijsbouts was dan ook zonder Cis en Dis. De Dis (oftewel de Es)  is toch toegevoegd.

    Even rekenen. 48 klokken

    Een octaaf heeft 12 tonen, (zwarte en witte toetsen) 4 octaven is 4 x 12 = 48 klokken. De laagste Cis mist, dat maakt dus 47 klokken. Maar bovenin het klavier zit nog een extra C dus dat maakt weer 48 klokken.

    Carillon Hilversum

    Het carillon in het raadhuis van Hilversum is het tweelingbroertje van die in de Poldertoren.
    Ook gegoten in 1958/1959 door klokkengieterij Eijsbouts gegoten.

    Bij dit instrument was ook de lage Cis (Cb1) en ook zelfs Es (Eb1) wegbezuinigd. Dat maakte het totaal aan kloken 47 stuks.
    In 1989 is alsnog de Es (Eb1) toegevoegd.  Totaal 48 klokken.
    In het najaar van 2022 is de beiaard uitgebreid met een lage Bes-klok van 3.500 kg. en twee kleine klokjes (Cis5 en D5) om met 51 klokken veel meer mogelijkheden te hebben.

    Gastenboek

    De huidige layout van deze website is van 2026, maar de website bestaat al meer dan 25 jaar.
    Indertijd had het een ‘gastenboek’ dat werd getekend door:

    N A A M Marius Lehr

    In de website van Het Nationaal Beiaardmuseum is een link naar de poldertoren geplaatst. Je site ziet er voortreffelijk uit. Vriendelijke groeten, Marius Lehr. Friday, December 15th 2000 –

    Anno 2026 is de link nog steeds in het museum te vinden.
    Ook de foto van de Poldertoren met onderschrift De Graaff.

    Marius Lehr, 1932, was in zijn werkzame leven wiskundeleraar VWO, HAVO in Arnhem. Hij heeft veel interesse in het werk van zijn broer André, 1929-2007. Hij was klokkengieter, campanoloog en enige jaren directeur van Klokkengieterij Eijsbouts te Asten. André kreeg veel hoge onderscheidingen, waaronder een eredoctoraat van de Universiteit van Utrecht.

    Automatisch speelwerk

    Vroeger

    De klokken werden vroeger aangestuurd door een bandspeelwerk. Dat kan je vergelijken met het ‘boek’ in een draaiorgel. Een soort ponsband waar de beiaardier gaatjes in heeft geprikt.
    Van tijd tot tijd werd er verstoken. Nieuwe melodietjes.

    Tegenwoordig

    Vanaf begin jaren ’90 worden de melodietjes opgeslagen in een computer.
    De aansturing gaat middels een compressor. Met hydraulische (of pneumatische) klepjes en ventielen wordt aan dezelfde staalkabels getrokken die aan de toetsen (stokken) van de beiaard verbonden zijn.

    In 2004 heeft Anne Kroeze het carillon voorzien van nieuwe muziek.
    De oude muziekjes draaiden al sinds 1991. Nieuw op het repertoire is het Flevolands volkslied. De computer zorgt er zonder omkijken ook voor dat eind november Sinterklaasmuziek wordt gespeeld en aan het eind van het jaar kerstmuziek.
    De gemeente Noordoostpolder neemt zich voor de carillonmuziek voortaan vaker te verversen, aldus Omroep Flevoland in een bericht van dec. 2004.

    Begrippen

    Luiden
    Bij luiden zwaait men de klok heen en weer zodat de klepel afwisselend tegen de beide zijden van de klok slaat; dit in tegenstelling tot speelklokken in een beiaard die stil hangen en bespeeld worden.

    Kleppen
    Bij kleppen hangt de klok stil waarbij alleen de klepel wordt bewogen of men zwaait de klok heen en weer waarbij de klepel van de klok slechts aan één zijde slaat.

    Beieren
    Bij het beieren hangt de klok stil en beweegt men de klepel naar de klokwand toe totdat de klepel de klok raakt. Deze manier wordt gebruikt bij het bespelen van een beiaard (vandaar ook wellicht de herkomst van de naam beiaard), maar ook bij uitzonderlijke klokken.

    Vallende klepel

    Leeuwarder courant 16-8-1993

    ‘Het gaat niet altijd en overal goed.
    Ooit dreigde hij (Dirk S.. Donker)  het slachtoffer te worden van een vallende klepel, 80 kilo zwaar, die uit het klokkenspel van de poldertoren in Emmeloord donderde. Gelukkig lag het beiaardiersdak nog tussen het brok ijzer en het hoofd van Donker in, zodat hij met de schrik vrij kwam. ‘

    Eerste klanken

    Na oplevering van het carillon (1959) is het instrument voor het eerst bespeeld door de stadsbeiaardier van Delft, Leen ’t Hart.  (Delft,  1920 – 1992)

    “Door een druk op de knop zette de minister de grote luidklok, die de naam van koningin Juliana draagt in beweging, waarna de Delftse beiaardier Leen ’t Hart een carillonconcert gaf. Daarmee was de officiële overdracht afgelopen, maar de feestelijkheden zullen nog tot en met aanstaande zaterdag voortduren

    Programma openingsconcert:

    Beiaardiers

    Henk Held

    1959 – 1977

    De eerste beiaardier
    Henk Held ook is ook bekend als ‘de spelende kapper’.

    Held

    Dirk S. Donker

    Vanaf 1977

    Organist van de Grote Kerk in Sneek, Stadsbeiaardier in Groningen, Leeuwarden, Sneek en Dokkum en beiaardier van Emmeloord en Joure.

    Donker

    Anne Kroeze

    Vanaf 2002

    Ook vaste begeleider van het Christelijk mannenkoor Emmeloords en de Melody Singers Emmeloord

    Anne

    Je ziet ook op deze foto dat de lage CIS in het pedaal mist.

    KOMT ALLEMAAL TERUG

  • Delftse school

    Delftse school

    ca. 1925 – 1955

    Waarom

    Toen de Noordoostpolder op de tekentafel lag, net voor de Tweede Wereldoorlog, waren in Nederland twee architectuurstromingen actueel.
    We stonden eigenlijk op een kantelpunt:

    • Het traditionalisme
      Plattelandsarchitectuur. Huizen van baksteen met rode dakpannen. Niet zo spannend. Maar een groot voorvechter was Granpré Molière, hoogleraar in Delft.
      Een stroming binnen dit traditionalisme was de Delftse School.
      De Noordoostpolder, Nagele uitgezonderd, is consequent gebouwd volgens deze behoudende stijl.
    • Het nieuwe bouwen
      is een verzamelnaam voor verschillende moderne bouwstijlen en radicale vernieuwingen. Veel glas, staal en beton. Lelystad.
      Emmeloord was daar nog niet aan toe. De keuze viel dus op het traditionele bouwen.

    Lelijkstad

    Jammer? In zekere zin misschien wel.
    In Lelystad hebben ze wel de stap gezet naar het moderne bouwen.
    Vol verwachting stroomden in 1967 duizenden polderpioniers naar de nieuwe stad, die het toonbeeld van de moderne stedenbouw moest worden.
    Wat het toonbeeld van de moderne stedenbouw moest worden werd een broedplaats voor architecten en creatieve geesten.
    Ze experimenteerden erop los.
    En dat heeft niet zo goed uitgepakt.
    We noemen het niet voor niets Lelijkstad
    Daar is de Noordoostpolder voor behoed !

    Lelijkstad

    Wat is Delftse School het precies

    Het is een traditionele stijl. Geen fratsen. Bakstenen huizen met rode pannen daken. Echt Hollands. |
    Nederland was goed in bakstenen bakken. We hadden goede klei.
    Het huis van een arbeider was sober, eenvoudig.
    De huizen van de betere ambtenaren, dokter en notaris waren groter en met nog fraaiere baksteen versieringen.
    En de officiële gebouwen als een postkantoor of kerk mocht groots.
    De functie ging voor de vorm !

    De Delftse School heeft veel beeldbepalende kenmerken, waaronder:

    • Het vrijwel uitsluitende gebruik van bakstenen
    • Met pannen beklede, hoge hellende daken tussen topgevels
    • Hoge gootlijnen
    • Het gebruik van natuursteen op constructief belangrijke punten
    • Niet te veel opvallen (traditioneel blijven)
    • De vorm wordt bepaald door de functie (eenvoudige woningen, grote publieke gebouwen)
    • Nauwelijks gebruik van decoraties, uitgezonderd siermetselwerk

    De Delftse School streefde naar een architectuur die was gebaseerd op universele normen en waarden.
    Daarnaast wilde men de traditie van de Nederlandse plattelandsbouw in ere houden.
    Deze traditie was een reactie op de Amsterdamse School, die volgens de traditionalisten te decoratief was ingesteld.

  • Windvaan

    De windvaan

    Gedurende de bouw is de idee gerezen de torenspits te bekronen met een als windwijzer uitgevoerd schip van het type dat ooit veelvuldig op de Zuiderzee werd gebruikt: het koggeschip

    De Kogge vormde de belangrijkste schakel in de opbloeiende handel in Noord-Europa.
    het schip had een lengte van 15 tot 30 meter en kon over lange afstand betrekkelijk grote ladingen over zee vervoeren.
    Honderden Koggen bevoeren in de late Middeleeuwen de Noord- en Oostzee.
    Ommelandvaarders heetten de schippers, die vanuit de lage landen de gevaarlijke tocht onder primitieve omstandigheden om Jutland naar de Oostzeelanden maakten.

    • Het schip is van zwaar koper vervaardigd en met een laagje goud overtrokken.
    • De hoogte is 5 meter
    • De breedte is 2,5 meter
    • Gewicht: 250 kg
    • De windvaan is voor 6000 gulden gerealiseerd door Koninklijke Eijsbouts, ’s werelds grootste klokkengieterij uit Asten. (geplaatst op 26-1-1959)
    • De koperslager die daadwerkelijk de windvaan heeft gemaakt is de bekende koperslager Sef Claessens uit Roermond.
    • De uitvoerder was Dhr. R. de Vries uit Ens.

    In 2020 is het schip bij de Koninklijke Eijsbouts geweest voor groot onderhoud, waar het meteen is voorzien van een nieuw laagje bladgoud.

    Er had bijna een ander schip op de toren gestaan

    Het originele ontwerp van de Poldertoren had een dakhelling van 30°. (zie prijsvraag)
    De bouwcommissie vond dit te stomp. Het stelde een dak van 45° voor. ( notulen 21-11-1957)
    De architect van Gent kon dit niet accepteren i.v.m. de verhoudingen.
    Bouwmeester van Eck wist deze ongemakkelijke discussie te beslechten door  ‘één of andere nokbekroning’ voor te stellen.

    Op een volgende vergadering (3-11-1958) kwam de bouwmeester van Eck met het idee van een windvaan.
    Hij toont een tekening van een windwijzer in de vorm van een gestileerd koggeschip.
    Van Eck vraagt of een authentiek, wetenschappelijk en geschiedkundig verantwoord model gevonden kan worden.

    In een volgende vergadering van 6 maart 1959 wordt gemeld dat er lang naar is gezocht, maar dat men via het Zuiderzeemuseum te Enkhuizen tenslotte terechtgekomen is bij de heer Gerrit van der Heide, archeoloog bij de Directie van de NOP-werken. (ext. link)
    Deze bezit in lakzegels afbeeldingen van een koggeschip. Het beeld van de windwijzer stemt hiermede zeer goed overeen.

    Tenslotte wordt besloten de windwijzer aan te bieden aan de WMO, als bewijs van erkentelijkheid voor het vele, dat de WMO voor de tot standkoming van de toren heeft gedaan. (Waterleiding maatschappij Overijssel N.V.)

    Het is aannemelijk dat van Eck  tijdens dat jaar (1957-1958) meerdere mogelijkheden en ook andere scheepstypes heeft onderzocht.
    In de archieven waar ik (webmaster) vaak te vinden ben, is een foto te vinden van het schip van Pieter Stuyvesant.
    Het bijschrift van de foto is: 

    10-4-1958 – Gedenkteken van Pieter Stuyvesant te Scherpenzeel. 

    Wordt geplaatst op de Poldertoren

    In de vergaderverslagen is er niets meer over te vinden.
    De link tussen ‘de nieuwe wereld’, ‘Nieuw-Amsterdam’ en  en het nieuwe land is echter snel gemaakt.
    Ook ‘De Santa Maria’ waarmee Columbus naar Amerika voer was een karveel.

    Pieter Stuyvesant:

    De dorpen Scherpenzeel en Peperga twisten al jaren om de eer waar Pieter of Peter Stuyvesant geboren is.
    In 1626 kocht de West-Indische Compagnie het eiland Manna-hatta, het huidige Manhattan, voor 60 gulden aan snuisterijen van de plaatselijke indianenstam en stichtte er de handelspost Nieuw-Amsterdam.
    Hij verloor een been tijdens een gevecht tegen de Spanjaarden op Sint Maarten en droeg voor het grootste deel van zijn volwassen leven een houten been.

    Pieter Stuyvesant is tegenwoordig behoorlijk omstreden als symbool van de kolonisatie.

    Replica in Kampen

    Er is niet alleen een replica van de Poldertoren in Japan, maar ook van de windvaan.
    Deze (kleine) windvaan draait op het dak van het SNS Historisch Centrum aan de Burgwal 43 in Kampen.
    In 1971 is het bankgebouw verbouwd en uitgebreid. Bij de opening  kreeg de bank een windvaan van de kogge cadeau van de aannemer.
    Dit koggeschip is gemaakt door leerlingen van de plaatselijke LTS en is in 1971 bij de opening van de bondsspaarbank op het dak geplaatst.

    Ze werden er gek van:
    Bij het minste zuchtje wind tolde het schip rond zijn as, met als gevolg dat de aan de windvaan gekoppelde klok als een gek te keer ging. Omdat het personeel daar horendol van werd is de windvaan weer snel verwijderd.

    Na tot twee keer toe gerestaureerd te zijn door meestersmid Sven de Lang (1980) uit Kampen prijkt de windwijzer sinds juni 2017 weer op de schoorsteen. De kogge past bij de historie van de Hanzestad Kampen die in de middeleeuwen dit handelsschip als beeldmerk in zijn stadszegel gebruikte.

    Verkeerd om ?

    Nu wil ik geen muggenzifter zijn, maar ik heb het gevoel dat er een fout in de replica is gemaakt.
    Het scheepje vaart voor de wind, dat klopt. Maar is de romp (behalve de hekjes) niet omgedraaid ?
    Vaart het schip van Kampen niet achteruit ? Kijk eens naar de vijf smaller wordende schijven van de romp.

    uit de krant:

    Windwijzer dolt niet meer

    Willem van Halem, Zaterdag 25 feb 2012,  de Stentor ©2012 Wegener Nieuwsmedia.

    Misschien heeft u hem al een tijdje gemist. Of misschien helemaal niet, dat zou ook heel goed mogelijk zijn. Maar afgelopen vrijdag is de windvaan van de voormalige Bondsspaarbank teruggeplaatst boven op het dak van het bankgebouw op de hoek van de Geerstraat en de Burgwal in Kampen.

    Jaren had-ie in een schuurtje van het Frans Walkate Archief gelegen. Herman Harder, directeur van het archief, heeft zich er uiteindelijk over ontfermd en in handen gegeven van de Kamper meestersmid Sven de Lang. En daar heeft het attribuut op zijn beurt weer jaren liggen wachten op restauratie. Sven de Lang: “De vaan is er in delen vanaf gekomen en het was nog een hele puzzel om hem weer in elkaar gezet te krijgen. Maar het is gelukt en het resultaat mag er zijn.” Windvanen zijn in een land als Nederland geen onbekend verschijnsel.

    Op katholieke kerken staat over het algemeen een kruis, op kerken van protestantse gezindten een vindvaan met een haan met daaronder een kruis. De haan verwijst naar de haan die drie keer kraaide toen Petrus Jezus verloochend had. Veel kerken en andere hoge gebouwen zijn voorzien van windvaantjes. Met name in Friesland en Groningen kan men een keur aan vaantjes terugvinden. Zoals het een goed archivaris betaamt, is Herman Harder in de geschiedenis van de windvaan gedoken. “Hij moet ruim veertig jaar geleden, op 20 oktober 1971, bij de opening van de vernieuwde Bondsspaarbank zijn aangeboden. Door wie is ons nog niet duidelijk. Op oude foto’s is wel voormalig burgemeester van Tuinen te zien, dus of de gemeente de gulle gever is?” Bijzonder aan deze windvaan is dat hij in ieder geval speciaal voor deze gelegenheid moet zijn gemaakt, want onder de windwijzer is een kogge onder vol zeil aangebracht. De reden dat de windvaan indertijd is verwijderd is van meer technische aard. Niet alleen slijtage was de aanleiding, maar het feit dat de vaan in feite niet goed was afgesteld. Het gewicht van de wijzer was gelijkelijk verdeeld, waardoor die bij elk zuchtje wind rond begon te tollen. Met als gevolg dat de (originele Gispen) klok, waarop de windrichting met lampjes was af te lezen op zijn beurt als een dolle te keer ging.

    Dat is nu voorbij. De windwijzer is nu op de juiste manier aangebracht. Of er ooit nog een verbinding komt met een klok in het archief of het bankgebouw is vooralsnog onzeker

    LERAAR VOORMALIGE LTS MAAKTE WINDVAAN VOOR BONDSSPAARBANK

    Olger Koopman, donderdag 1 maart 2012,  de Stentor ©2012 Wegener Nieuwsmedia.

    KAMPEN – Het mysterie van de windvaan van het Frans Walkate Archief laat zich langzaam maar zeker ontrafelen. Aanleiding is een verhaal dat vorige week in de Stentor stond over de restauratie en terugplaatsing van de bijzondere windvaan op het dak van de voormalige Bondsspaarbank op de hoek van de Geerstraat en de Burgwal. De kapotte windwijzer in de vorm van een kogge onder vol zeil had daarvoor jarenlang liggen verstoffen in een schuurtje, maar is door meestersmid Sven de Lang hersteld.

    Archivaris Herman Harder kon de oorsprong van het ding echter niet meer achterhalen en krijgt nu hulp van Stentorlezers. „De windvaan komt mij bekend voor omdat ik wist dat deze op jullie gebouw stond, maar ook omdat ik deze tegen ben gekomen in de LTS aan de Dr. Damstraat in Kampen”, zegt Pedro van Mierlo. „In de zeventiger jaren ging ik naar deze school. Volgens mijn herinnering stond de windvaan in een praktijklokaal van de metaalafdeling van de school. Het zou kunnen dat de windvaan geheel of gedeeltelijk op de LTS gemaakt is. Namen van leraren uit die. tijd zijn Watse de Haan, een meneer Modders (later is hij adjunct-directeur van de LTS geweest) en een meneer Doevedans.” Oudleerling Bert van der Velde bevestigt dat verhaal ten dele. Volgens hem is de maker echter leraar metaalbewerking Van der Linde. „Hij vertelde toen dat deze aangeboden zou worden aan de bank.” Herman Harder is blij met deze nieuwe aanwijzingen. „Maar ik weet nu nog steeds niet wie de opdrachtgever was.”

    Bron: 2012 www.snshistorischcentrum.nl

    uit de krant

    Bijzondere windvaan teruggeplaatst in Kampen

    De Stentor – Olger Koopman – 12 juni 2017, 21:54

    “Ach ja, het is natuurlijk altijd mooi om een beetje mee te waaien met die wind”, zegt directeur Herman Harder quasi laconiek. Een bijzonder gevalletje is de windvaan hoe dan ook. Als praktijkopdracht begin jaren zeventig gemaakt door leerlingen van de toenmalige Kamper LTS als replica van de windvaan in de toren van Emmeloord. Een mooi cadeau bij de opening van de vernieuwde Bondsspaarbank op de hoek van de Geerstraat en de Burgwal (later onderdeel van het Walkate Archief en tegenwoordig van het Historisch Centrum).  Het ding, een kogge onder vol zeil, belandde echter al snel in ding in een schuur. Niet omdat hij niet mooi was, maar omdat hij niet goed was afgesteld. Bij het minste zuchtje wind begon hij te tollen, met als gevolg dat de aan de windvaan gekoppelde klok als een gek te keer ging. “Het personeel werd daar horendol van”, zegt Harder.
    Vergetelheid
    De aparte windvaan raakte in de vergetelheid totdat Harder hem in 2012 onder het stof vandaan trok en liet oplappen door de Kamper meestersmid Sven de Lang. Met veel tamtam werd de vaan teruggeplaatst. Maar niet voor lang zo bleek, want de verf vergrijsde al snel en door versleten kogellagers draaide hij niet meer met alle winden mee. Zodat hij de afgelopen weken opnieuw naar de smid moest. Harder: “Deze keer wilden we het extra goed doen. Nu is ie helemaal verguld en ‘gaat ie zeker enkele decennia mee’, verzekert Harder. Vandaag wordt de windvaan voor de derde keer op zijn plek bovenop de oude Bondsspaarbank geplaatst. Harder lacht: “Ach ja, drie keer is nu eenmaal scheepsrecht, niet waar?”
    Windvanen zijn in Nederland geen onbekend verschijnsel. Op katholieke kerken staat over het algemeen een kruis, op kerken van protestantse gezindten een windvaan met een haan met daaronder een kruis. De haan verwijst naar de haan die drie keer kraaide toen Petrrus Jezus verloochend had. Ook veel andere hoge gebouwen hebben een windvaan. Met name in Friesland en Groningen kan men een keur aan windvanen terugvinden.

    Bron: de Stentor 12-06-2017

  • Figurenomloop

    Figurenomloop

    Figurenomloop

    Actueel

    De stolp die de figurenomloop moet beschermen is aangebracht. Binnenkort actie. Meneer de Poldertoren houdt het in de gaten.

    De figurenomloop van de Poldertoren is een kunstwerk, een mechanisch schouwspel van een aantal poppen die op het hele en op het halve uur als een soort treintje naar buiten komt. Het is een vorm van publiekskunst die het historisch verhaal vertelt van het gebied Noordoostpolder.

    Het wachten is nog op een glazen stolp die aan de buitenkant van de poldertoren het speelwerk moet beschermen tegen de duiven.

    Tijdens de bouw van de toren heeft de bouwmeester A.D. van Eck het idee gelanceerd om een speelwerk aan te brengen.
    Hij wilde graag een speelwerk met verdwijnende schepen en opkomende mensenfiguren die de droogmaking zouden symboliseren
    Zowel het carillon als de figurenomloop zou gemaakt worden door de Koninklijke Klokkengieterij Petit & Fritsen (Aarle-Rixtel).
    Het probleem was dat er niemand te vinden was die de poppen kon maken.
    In de muur was op twaalf meter hoogte al een ruimte opengelaten, maar er werd een plank voor geschroefd. Plan mislukt.

    NA DRIEËNDERTIG JAAR

    Het vijftig jaar bestaan van de Noordoostpolder in 1992 en het feit dat de gemeente Noordoostpolder in datzelfde jaar 30 jaar bestaat, is aanleiding geweest om alsnog tot een speelwerk in de toren te komen. De Lionsclub Noordoostpolder trok dit initiatief.
    Na ruim 33 jaar werd een computergestuurde figurenomloop geplaatst.

    De Koninklijke Klokkengieterij Petit & Fritsen uit Aarle-Rixtel heeft het gemaakt.
    In 2015 is Petit en Fritsen samengegaan met Koninklijke Eijsbouts b.v. uit Asten.
    De poppenmaker is Hans van Brunschot. (Moergestel)
    Op 8 september 1992 is de figurenomloop officieel aan de gemeente aangeboden. De officiële ingebruikname werd door premier Ruud Lubbers op 9 september verricht.

    De vormgeving van de omloop is anders geworden dan A.D. van Eck in 1959 in gedachten had. De symbolische betekenis is echter overduidelijk.
    Het zijn zes aluminium beschilderde figuren. De ontwikkeling van de oertijd tot heden is gestileerd weergegeven.

    De figurenomloop bestaat uit

    • een mammoet
    • een oermens
    • een koggeschip
    • de pionier
    • een maaidorser
    • een fabriek

    INDUSTRIALISERING

    De fabriek. Duidelijk is, dat niet alleen de agrarische bedrijfstak bepalend is geweest voor de ontwikkeling van Noordoostpolder.
    In het ruim dertig jarig bestaan van de gemeente zijn nijverheid, industrie en diensten de grootste werkgevers geworden.
    Hedendaagse industrie en bedrijvigheid worden in de laatste figuur gesymboliseerd door een gebouw met een schoorsteen.
    Moderne techniek wordt aangegeven door twee draaiende landwielen.

    DE MAAIDORSER

    De landbouw heeft de Noordoostpolder mee groot gemaakt. De betekenis ervan is nog steeds eminent. De maaidorser staat voor de agrarische bedrijfstak, die de basis vormde voor de ontwikkeling van het gebied en die daaraan nog steeds een geweldige bijdrage levert. De gestileerde machine, enkel vlak, heeft een roterende beweging door middel van de haspel. Korenaren completeren de vormgeving en versterken de actie van de maaidorser.

    DE PIONIER

    Het is in 1992 vijftig jaar geleden dat de eerste spaden in de drassige bodem van de voormalige Zuiderzee zijn gezet. Uit die tijd stammen de pioniers, die de eerste aanzet voor Noordoostpolder hebben gemaakt tot wat het thans is. Met het opnemen van ‘de pionier’ in de figuren- omloop wordt een hommage gebracht aan de mannen en vrouwen van het eerste uur. De pionier beweegt de spade die de moeizame grondbewerking van toen symboliseert.

    HET KOGGESCHIP

    Symboliek gaat snel. Ooit heeft het Koggeschip de voormalige Zuiderzee bevaren. Een stevig en sterk schip op de ruige wateren van toen. Het Koggeschip siert de toren ook als windwijzer. In de figurenomloop beweegt het schip op en neer vanuit de voetplaat. Daarvoor zijn in tegengestelde richting bewegende golven geplaatst die dat effect nog versterken.

    DE MAMMOET

    Ooit hebben mammoeten rondgezworven op wat nu het grondgebied van de gemeente Noordoostpolder is. In de ijstijd moet dat het geval zijn geweest. De mammoet in de toren maakt een eenvoudige op- en neergaande beweging vanuit de voetplaat. De verplaatsing van de mammoet wordt daardoor gesuggereerd.

    DE OERMENS

    In de tijd van de mammoeten moet ook de eerste oermens zijn intrede in het gebied hebben gedaan. Sporen daarvan zijn teruggevonden. Of ze daadwerkelijk op mammoeten gejaagd hebben, is niet duidelijk, waarschijnlijk wel. De knots van de oermens maakt een op-en neergaande beweging en stelt een slaande beweging in de richting van de mammoet voor.

  • De Deel

    De Deel

    in een notendop

    Er zijn door het architectenbureau van Granpré Molière, Verhagen en Kok begin jaren ’40 meerdere schetsen gemaakt voor Emmeloord en het centrumplein . De schets weerspiegelde de rechte verkaveling van de Noordoostpolder.
    Vanaf 1942 werkte ir. J.C. Pouderoyen het plan verder uit. Hij vond het oorspronkelijke ontwerp te weinig sfeervol en voegde meer intimiteit toe met stadsgrachten en een plein dat geïnspireerd was op het San Marcoplein in Venetië. Ook bracht hij meer variatie aan in het stratenpatroon met lichte knikken en uitwaaieringen.
    Die grachten (stippellijntjes) werden later wegens geldgebrek geschrapt. (Espelerlaan)

    En in al die schetsen zou het nieuwe gemeentehuis en het politiebureau op De Deel komen.



    De gemeenteraad (1964) echter wilde onderzoeken of De Deel Zuid-Oost, De Deel West of misschien toch het Harmen Visserplein niet wenselijker was. Uiteindelijk ging de raad niet akkoord. En de raad is de baas!
    En dus kwam het nieuwe gemeentehuis op het Harmen Visserplein, daar waar het tijdelijk houten gemeentehuis toch al stond.
    Burgemeester F.M van Panthaléon baron van Eck had flink de smoor in.

    Je kan stellen dat deze beslissing de oorzaak was dat De Deel jarenlang een naargeestig, onontwikkeld, bakstenen parkeerterrein is gebleven.

    Burgemeester Bromsnor

    Burgemeester F. M. van Panthaléon baron van Eck meende in zijn nieuwjaarsrede dat 1967 het jaar van de gemiste kansen genoemd kan worden. Dit in verband met het raadsbesluit om het nieuwe raadhuis niet op de Deel maar op het Harmen Visserplein te bouwen. „Men kan alleen in verbazing zijn schouders ophalen en zich afvragen naar welke televisie-uitzending diegenen die het plan torpedeerden hebben gekeken: naar die van Ja zuster, nee zuster of naar die van Pipo de clown”

    Dat is een belediging, dan bent u Bromsnor”, interrumpeerde het raadslid D. Prins (PvdA)

    De Deel in oude tijden

    Uniek watersysteem voor bomen

    Bomen (46 stuks) planten op De Deel viel niet mee. In straatzand groeien bomen niet goed. En onder een plein is niet genoeg water voor bomen”.

    Daarom is op anderhalve meter diepte een compleet watersysteem aangelegd. Uniek in Nederland. Het lijkt nog het meest op een laag kunststof kratten die is bedekt met speciaal doek en bomenzand. Daarop ligt nog een laag kratten, weer doek, puin en grond en tenslotte de straatstenen.

    Video

    Voorloper ’t Voorhuys

    Op het Harmen Visserplein stond vroeger het dorpshuis. (plek huidige bibliotheek) Met meer dan 40 verenigingen kwam behoefte aan een groter gebouw waar ook de landbouwbeurs in kon worden gehouden. Men wist in België een loods van een gevangenkamp te kopen. In de krant stond: ‘eertijds opbergplaats voor incivieken’ (collaborateurs dus). Café Restaurant ‘De Beurs‘ werd in 1949 geopend. Exploitant was de kampbeheerder van Kamp Emmeloord, dhr. Bekebrede, (later slijter in de Lange Nering). In de krant van 1955 stond te lezen ‘ De oude „beurs” herkenbaar aan de ‘bruin geschilderde staande planken’ gaat van Emmeloord naar Lelystad’..

    Beurs

    Rond dit plein staan de volgende gebouwen

    invulling volgt